Структурна-семантычная арганізацыя антрапанімікону мастацкіх твораў беларускіх аўтараў XIX стагоддзя

У наш час у лінгвістычным асяроддзі асаблівая ўвага надаецца вывучэнню ана-мастыкі ў цэлым і, у прыватнасці, пытан-ням семантыкі і функцыянавання ўласных імёнаў у мове і маўленні. Анамастычная лексіка займае важнае месца і ў структуры мастацкага твора: выступае як выразны тэк-стастваральны сродак, з’яўляецца адметнай асаблівасцю творчай індывідуальнасці пісьменніка, успрымаецца як сістэма ўлас-ных намінацый, якая выконвае ў мастацкім творы найважнейшыя семантыка-стылі-стычныя функцыі.

Літаратурная анамастыка – параўналь-на новая дысцыпліна для лінгвістычнай на-вукі, што пацвярджаецца адсутнасцю агуль-напрынятай дэфініцыі для гэтай навукі: она-мапаэтыка (Э. Магазанік), стылістычная анамастыка (Г. Зайцава), літаратурная антрапаніміка (Ю. Карпенка), паэтычная анамастыка (С. Зінін, Н. Падольская), па-этыка оніма (В. Калінкін). Апошні з пералі-чаных тэрмінаў, на думку яго стваральніка, патрабуе замены на больш лаканічны і ад-наслоўны – паэтонімалогія, спецыфічным прадметам даследавання якой з’яўляецца паэтонім. В. Калінкін, гаворачы пра анты-номію онім – паэтонім, вылучае наступныя адрозненні гэтых паняццяў: 1) паэтонімамі, як правіла, абазначаюцца не рэальныя, а існую-чыя ў творчым мысленні аўтара і (праз тэкст твора) ва ўспрымальнай свядомасці чыта-чоў ідэальныя вобразы выдуманых ці рэаль-ных аб’ ектаў, названых уласным іменем; 2) уласныя імёны адрозніваюцца прынцыпо-вай дынамічнасцю зместу, няўстойлівасцю адносна прыналежнасці да анамастычнай ці апелятыўнай лексікі; 3) гегемонія эстэтыч-най функцыі паэтоніма і дамініраванне ў се-мантычнай сферы «паэтычных» канатацый [3, с. 97].

Як вядома, развіццё літаратурнай анама-стыкі адбываецца нераўнамерна: анамасты-кон адных аўтараў даследаваны больш, чым другіх. Да першай групы ў айчыннай лінгвістычнай навуцы можна аднесці мову такіх творцаў, як Якуб Колас, А. Мрый, Ф. Ян-коўскі (В. Шур, Г. Усціновіч, Н. Чабатар), Янка Купала (В. Ляшчынская), М. Багдановіч (Ю. Гурская), У. Караткевіч (Г. Семянькова), Янка Брыль (Л. Жураўская). Г. Марчук (С. Бут-Гусаім); антрапанімікон драматыч-ных твораў паслядоўна даследуецца В. Ра-гаўцовым, твораў фальклору і казак – А. Ро-галевым.

Цэнтральнае месца ў анамастычнай прасторы мастацкага дыскурсу належыць антрапонімам, таму «вывучэнне літаратур-най антрапаніміі – гэта магістральны накіру-нак у сучаснай літаратурнай анамастыцы» [8, с. 116]. Аналізуючы развіццё айчыннай літаратурнай анамастыкі і літаратурнага ан-трапоніма, у прыватнасці, Г. Басава адзна-чае, што адной з асноўных задач у гэтым накірунку з’яўляюцца збіранне і сістэматы-зацыя фактычнага матэрыялу кожнага літа-ратурнага перыяду, жанру, каб з фрагментарных даследаванняў стварыць прыклад-ную літаратурную анамастыку [1, с. 226]. Улічваючы гэта і адсутнасць у беларускім мовазнаўстве комплекснага даследавання асаблівасцей антрапанімікону мовы мас-тацкіх тэкстаў літаратуры Беларусі XIX ста-годдзя, а таксама разглядаючы адзначаны перыяд як новы ў гісторыі беларускай мовы, мы звярнуліся да творчасці А. Абуховіча, Ф. Багушэвіча, К. Вераніцына, В. Дуніна-Марцінкевіча, В. Каратынскага, Яна Чачо-та, Янкі Лучыны і інш.

У гэтым артыкуле, мы звернемся да ана-лізу мужчынскіх уласных асабовых імёнаў (фактычны матэрыял складае каля 250 адзі-нак), якія з’яўляюцца галоўным кампанентам антрапанімічнай прасторы тэкстаў вышэйназ-ваных аўтараў.

Прынята лічыць, што сігніфікатыўнае зна-чэнне ўласнага асабовага імя – гэта ўказанне на гендэрную прыналежнасць рэферэнта, аднак паэтонім валодае большай сэнсавай насычанас-цю. Так, адзін і той жа персанаж (рэферэнт) можа быць абазначаны некалькімі імёнамі з рознымі сігніфікатамі. Яскравым пацвярджэн-нем гэтаму з’яўляецца паэма Ф. Багушэвіча «Кепска будзе», у якой галоўны герой ідэнтыф-ікуецца 5 варыянтамі свайго каляндарнага імя Калістрат (канан., правасл.), паколькі яно было незразумелым для сялянскага асяроддзя: Аліндарка, Каліндарка, Каліста, Ліндарка, Скаліндарка: Паказалі усё чыста, / І што імя мне Каліста / Што завуць мяне Ліндар-ка / Так, на смех, што чыста гол, / Як ліндар, што на фальварку: / Весь маёнтак – ён ды вол. Як адзначае І. Воранава, «у мастацкім тэксце анамастычныя адзінкі звычайна з’яў-ляюцца знакамі адметных штучных сігніфіка-таў, створаных аўтарам і ўспрынятых чыта-чом, паколькі дэнататамі ў такім выпадку з’яўляюцца не толькі матэрыяльныя прадме-ты рэчаіснасці, але і ідэальныя, выдуманыя аўтарам» [2, с. 9].

Мужчынскі антрапанімікон у сваёй боль-шасці аднаслоўны і прадстаўлены тыповымі хрысціянскімі імёнамі, уласцівымі рэальнай антрапанімічнай сістэме разглядаемага перы-яду, што пацвярджае палажэнне Ю. Карпенкі аб другасным характары літаратурнай анама-стыкі, якую можна вызначыць як «суб’ектыў-нае адлюстраванне аб’ектыўнага» [4, с. 35]: Антон, Апанас, Астап, Ахрэм, Базыль, Га-пон, Грышка, Даніла, Зміцер, Мацей, Мікіта, Мірон, Прахор, Пятрусь, Саўка, Халімон і інш. Некаторыя з гэтых адзінак архаізаваліся і выйшлі з актыўнага ўжытку ў сучасным іме-наслове. Паводле структуры намі вылучаны поўныя (афіцыйныя, так званыя пашпартныя) і няпоўныя (размоўныя) формы наймення пер-санажаў.

Поўныя формы мужчынскіх асабо-вых імёнаў з’яўляюцца малаўжывальнымі і выкарыстоўваліся аўтарамі ў наступных выпадках: для ідэнтыфікацыі прадстаўнікоў вышэйшага саслоўя ( Аляксандр – суддзя, Антон, Дамінік, Станіслаў – паны), інтэл-ігенцыі ( Віктар – паэт, Уладзіслаў – на-стаўнік), паважаных у грамадстве асоб ста-лага ўзросту ( Мірон – бацька Гапона): Пан маршалак Пачціўскі з панам Зацнеўскім толькі што прыехалі. Пан Стан ісл аў на сваім арабчыку (В. Дунін-Марцінкевіч, Залёты); Ён к сынам Ўладзіслава прыставіў займацца. / Рэдкі быў чалавек ён, улас-наю працай / Да навукі прабіўся старан-на, рупліва… (В. Дунін-Марцінкевіч. Блага-лавёная сям’я).

У некаторых выпадках экзатычныя, рэдкія для беларускага антрапанімікону ўласныя імёны ў сваёй афіцыйнай форме ўжываюцца для рэпрэзентацыі незвычайных персанажаў (напрыклад, звязаных з цём-нымі сіламі): Ал ьберт – чарнакніжнік, і праз гэта зрабіўся багаты… Старыя на-гадвалі маладым і недасведчаным, каб пазбягалі Альберта і сяброўства з ім (Ян Баршчэўскі. Шляхціц Завальня).

Няпоўныя формы найменняў з’яўля-юцца стылістычна маркіраванымі і найбольш частотнымі сярод зафіксаваных намі адзінак, што тлумачыцца традыцыйнымі ўяўленнямі беларусаў, а таксама ўжываннем такіх адзі-нак у пераважна для ідэнтыфікацыі сялян. Такія антрапонімы надзвычай варыятыўныя, што з’яўляецца вынікам адаптацыі хрысці-янскіх імён (гл. табл. 1).

Табліца 1

Асноўныя формы мужчынскіх асабовых імёнаў у творах літаратуры Беларусі XIX стагоддзя

Поўная форма	Размоўныя варыянты
	фанетычны	марфалагічны
Іван*	Ян	Янка, Янук, Ясь, Ясік
Васіль*	Базыль	–
Агафон	Гапон	Гапонка, Гапончык
Пётр	–	Пятрок, Пятрук, Петручок, Пятрусь
Антон*	Антоні	Антось, Антоська
Мірон*	Мірун	Міронка
Дзмітрый	Зміцер, Зміцёр	Змітрок
Харытон*	Хартон	–
Фёдар	Хвядор, Хведар, Хвёдар	–
Багдан*	–	Багданак

* – зафіксавана ў тэксце.

Выкарыстанне аўтарамі ў творах такіх эмацыйных форм уласных імёнаў з’яўляецца сродкам вар’іравання моўнай экспрэсіі і абу-моўлена прагматычным кантэкстам. Успры-манне сэнсу пэўнай варыяцыі імені залежыць ад канкрэтнай сітуацыі, чалавечых адносінаў, апісаных у творы. Так, формы з фармантамі -к-, -ок-, -ык-, -ечк-, -ік-, -ак-, -аньк-, -ачк- , ужытыя ў адносінах паміж сваякамі, сябрамі, блізка знаёмымі людзьмі, набываюць фаміль-ярна-сяброўскае значэнне: Бачыш, Антосеч-ка ! Просты мужык, без прасветы, а якую даў табе маральную навуку... (сястра звяр-таецца да брата. – Г. Ю. ) (В. Дунін-Марцін-кевіч. Залёты); Стась … Хачу сказаць – пан Станіслаў, – з самага маленства, кожную хвілю, на кожным кроку, у кожным наймен-шым нават выпадку, быў такі шчыры мой прыяцель (В. Дунін-Марцінкевіч. Залёты); Та-дорка , каханы, саколіку ясны! / горка твая доля, да і мы ж няшчасны… (В. Дунін-Мар-цінкевіч. Быліцы, расказы Навума); у адносі-нах да дзяцей і падлеткаў маюць значэнне ласкі, пяшчоты: Іх, сяброў маленькіх, / Ба-чыць рад я на палетках – / Змітрака , Мар-цінка , Юрку , / Даміцэлю і Пракседку (Ян Чачот. Вясковыя ўцехі).

Эмацыянальную насычанасць узмац-няе ўжыванне асабовага імя разам з мянуш-кай, асабліва калі яна ўтворана ад прозвішча, або часткай прозвішча-кампазіта: Хрэн табе ў вочы, – жонка, а жонка! Хадзі ды паўзірайся, як дачка твая з Грышкам Цюхайчыкам галубіцца! (адным з кампа- нентаў парадыйнага «шляхецкага» про-звішча Цюхай-Ліпскі з’яўляецца апелятыў цюхцяй – разм. неадабр. ‘непаваротлівы, няспрытны, абыякавы да ўсяго чалавек; няўклюда’); Бяры кубак ды выпі за зда-роўе маладых Грышкі Ліпскага з Мары-сяю і падзякуй богу. Што лёгка вырабіў-ся ад суда (В. Дунін-Марцінкевіч. Пінская Шляхта).

За некаторымі асабовымі ўласнымі імёнамі, якія, як правіла, ідэнтыфікуюць эп-ізадычных персанажаў і ўжываюцца ў мас-тацкім тэксце ў размоўнай форме, замаца-валіся пэўныя канатацыі – «дадатковыя се-мантычныя і стылістычныя адценні, якія на-кладваюцца на асноўнае значэнне і надаюць эмацыянальна-экспрэсіўную афарбоўку вы-казванню (урачыстасць, фамільярнасць і інш.)» [7, с. 68]. Такія адзінкі набылі аба-гульнена-сімвалічнае значэнне і могуць ак-туалізоўвацца ў тэксце ў множным ліку, вы-конваючы не характарыстычную, а наміна-тыўную функцыю: Маладзенькі Саўка пры музыцы стане, / Міленькай Агатцы ў вочкі загляне, / Тупне нагой трэйчы, аж узд-рыгнуць дзеўкі, / Дый вядзе пад скрыпку гэтакі прыпеўкі... (В. Дунін-Марцінкевіч. Быліцы, расказы Навума); Пакуль новы год настане на свеце, / Календар гэты, па-ночкі, купеце!.. / Аднача скажа, калі будні, свята, / І гдзе бываюць якія кірма-шы, / Гдзе сабяруцца Янкі , Саўкі нашы… (Я. Лучына. Пакуль новы год настане на свеце...).

Табліца 2

Канатацыі мужчынскіх асабовых імёнаў

Уласнае асабовае імя	Канатацыя	Колькасць зафіксаваных выпадкаў
Астапка	Музы'ка	2
Ананя	Музы'ка (скрыпач)	3
Саўка	Малады бесклапотны юнак	5
Пятрук/Пятрок	Бедны селянін	4

Гэтая асаблівасць паэтонімаў найбольш яскрава адлюстравана ў прыказках і прымаў-ках, якім уласціва перавага канатацыйнага кампанента асабовага ўласнага імя над на-мінацыйным (пры дапамозе якога ідэнтыфіку-ецца канкрэтная асоба, персанаж). На думку даследчыкаў, многія ўласныя імёны як «оні-мы-кампаненты ўнутры прыказак дэактуалі-заваліся, як бы растварыліся ў агульным сэн-се прыказкі» [5, с. 213]: Хіцёр Зміцёр, ды і Саўка не дурань – г. зн. адзін хітры, ды й другі не дурны. У прыказках тыпу Ігнат не вінават, і Аўгіння не вінна апазітыўныя ўлас-ныя імёны функцыянальна тоесныя асабовым займеннікам ён і яна , бо ўтвараюць супраць-пастаўленне мужчына – жанчына. Сэнс прыказак не змяняецца, але ў выпадку замены ўласнага імя іменем агульным або займенні-кам знікае выразнасць, экспрэсія.

Пры называнні персанажаў, якія з’яўля-юцца не беларусамі, а прадстаўнікамі іншых народаў, пісьменнікі карыстаюцца характэр-нымі для антрапанімікону пэўнай мовы імё-намі: Зыгмунд, Эдмунд, Карл, Фелікс, Эдвард (польск.), Ларс (шведск.): Але Ларс, шведскі ротмістр, ужо іх чакае – / Акру-жыў і знішчальным агнём спатыкае (Дунін-Марцінкевіч. Шведы на Літве). Значную час-тку такіх адзінак складаюць імёны яўрэйска-га паходжання для ідэнтыфікацыі прадстаўні-коў гэтага народа, як правіла карчмароў: Бэра, Ёсель, Іцка, Мордка, Хаім, Шлёмка, Шмуй-ла: Адагрэцца б у карчомцы… / Дык я вінен грошы Шлёмцы, / Каб не даў часам па кар-ку! (Я. Лучына. Што думае Янка, везучы дро-вы ў горад); На шчасце, з блізкага маёнтка ехаў конна аканом і, чуючы пранізлівы крык арандара, павярнуў да карчмы. Ёсель бя-жыць насустрач аканому (Ян Баршчэўскі. Шляхціц Завальня). Для стварэння адпавед-нага культуралагічнага фону мова прадстаў-нікоў гэтай нацыянальнай групы арганізуецца адпаведным чынам: Ясны пане! сто з тут цуць, / Цы я магу ўсё знаць… / Каб я таго не цыніў, / То напавер і не даў, / Хоць Га-понцык і прасіў / Маёй Сэйны сто бог крый! (В. Дунін-Марцінкевіч. Гапон); Яно так, На-вумка! Але з ты, Цітацка, сказы, цы зап-лаціс? (В. Дунін-Марцінкевіч. Ідылія).

Адзінкавымі з’яўляюцца так званыя не-каляндарныя імёны тыпу Акула, Карпа : Так стары Акула вячэрняй парою, / Седзячы на прызбе, бедаваў думою… (В. Дунін-Мар-цінкевіч. Быліцы, расказы Навума); Карпа , выгнаны з маёнтка, аддадзены быў у ра-ботнікі аднаму заможнаму гаспадару… (Ян Баршчэўскі. Шляхціц Завальня). У ста-ражытных славян была традыцыя найбольш поўна вызначаць асобу чалавека, адпаведна яго вонкаваму выгляду ці характару. На думку Н. Парфёнавай, «выкарыстанне назваў жывёл, птушак, рыб, раслін у якасці асабо-вых імён – звычай, які адлюстроўвае погля-ды нашых продкаў на прыроду асабовага імя. У такіх імёнах адлюстраваліся найста-ражытнейшыя вераванні, што той ці іншы род браў сваё паходжанне ад пэўнага віду жы-вёлы ці расліны» [6, с. 81]. Аднак з распаў-сюджаннем хрысціянскай рэлігіі на бела-рускіх землях такія імёны сталі ўжывацца ў якасці мянушак.

Антрапаформула «асабовае імя + про-звішча» сустракаецца ў мове твораў у наступ-ных выпадках: 1) падчас афіцыйнага звароту да персанажаў-сялян: Выбачайце, я, даве-даўшыся, што тутака пан Сабковіч, зай-шоў паведаміць, што станавы яго трэбу-ець у справе мужыка Гапона Барычкі, ка-торы заявіў, што ўчора ўкралі ў яго мала-дую кабылку… (В. Дунін-Марцінкевіч. Залёты); А відзеў ты (пытаюць суддзі), як Пят-рук Сушка Бартку біў? (Ф. Багушэвіч. Свед-ка); 2) для рэпрэзентацыі прадстаўнікоў шля-хецкага саслоўя: Антоні Муха двух маёнт-каў панам зваўся, / Свайго не прапускаў і за чужым не гнаўся…; Гадоў таму са трыццаць пан майго фальварка / Ян Сліва быў суддзём гранічным. Гаспадарку / Яго купіўшы і прыняўшы ва ўладанне, / Прый-шлося мне прыняць суддзі былога званне (В. Дунін-Марцінкевіч. З-над Іслачы, або лекі на сон). Праз такія найменні аўтары экспліку-юць сацыяльную функцыю, якая дакладна ўказвае на месца персанажа ў сацыяльнай структуры грамадства.

Для адрознення персанажаў, ідэнтыфіка-ваных найбольш распаўсюджанымі імёнамі, ужываецца і двухкампанентная мадэль « аса-бовае імя + тапонім »: Шаноўны Эдвард, Віктар і Станіслаў, далей / Пан Ян з Янова дзедзіч, бацька селяніну, / Ды шкода, не пазнаеш галавы краіны, / Бо пан Ян з Бага-това сёння не прыбудзе… (В. Дунін-Марці-нкевіч. Літаратарскія клопаты).

Такім чынам, асабовыя ўласныя назвы як неад’емны кампанент літаратурнага твора валодаюць значным семантыка-стылістыч-ным патэнцыялам: яны ствараюць нацыяналь-ны і рэгіянальны каларыт, з’яўляюцца срод-камі сацыяльнай характарыстыкі персанажа. Мужчынскі антрапанімікон у прааналізаваных творах даволі рэпрэзентатыўны і адлюстро-ўвае асноўныя мадэлі іменавання на тэрыто-рыі Беларусі XIX стагоддзя.

СПІС ЛІТАРАТУРЫ (СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ)

• 1.    Басава, Г. І. Літаратурныя антрапонімы як элемент «анамастычнай прасторы твора» / Г. І. Ба-сава // Беларуская мова ў другой палове XX ст. : матэрыялы Міжнар. навук. канф., Мінск, 22–24 кастр. 1997 г. / Беларус. дзярж. ун-т. – Мінск : БДУ, 1998. – С. 225–228.

• 2.    Воронова, И. Б. Текстообразующая функция литературных имен собственных (на материале эпических произведений XIX–XX вв.) : автореф. дис. … канд. филол. наук : 10.02.01 / Воронова Ирина Борисовна. – Волгоград, 2000. – 24 с.

• 3.    Калинкин, В. М. Поэтонимология: из заметок о метаязыке науки / В. М. Калинкин // Логос ономастики. – 2008. – № 2. – С. 96–101.

• 4.    Карпенко, Ю. А. Имя собственное в художественной литературе / Ю. А. Карпенко // Филологические науки. – 1986. – № 4. – С. 34–40.

• 5.    Лепешаў, І. Пра паходжанне прыказак / І. Ле-пешаў // Полымя. – 2007. – № 4. – С. 210–216.

• 6.    Парфёнова, Н. М. Нелюбка, Власова дочь / Н. М. Парфёнова // Русская речь. – 1993. – № 3. – С. 80–83.

• 7.    Сцяцко, П. У. Слоўнік лінгвістычных тэрмі-наў / П. У. Сцяцко, М. Ф. Гуліцкі, Л. А. Антанюк. – Мінск : Вышэйш. шк., 1990. – 220 с.

• 8.    Фомин, А. А. Литературная ономастика в России: итоги и перспективы / А. А. Фомин // Вопросы ономастики. – 2004. – № 1. – С. 108–120.

КРЫНІЦЫ ФАКТЫЧНАГА МАТЭРЫЯЛУ (ИСТОЧНИКИ)

Багушэвіч, Ф. Творы: вершы, паэмы, апавя-данні, артыкулы, лісты / Ф. Багушэвіч. – Мінск : Маст. літ., 1991. – 309 с.

Баршчэўскі, Ян. Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях / Ян Баршчэўскі ; уклад., пер. з польск. і камент. М. Хаустовіча. – Мінск : Маст. літ., 1990. – 383 с.

Дунін-Марцінкевіч, В. Творы / В. Дунін-Мар-цінкевіч. – Мінск : Маст. літ., 1984. – 527 с.

Лучына, Я. Творы: вершы, нарысы, перакла-ды, лісты / Я. Лучына ; уклад. і прадм. У. Мархеля. – Мінск : Маст. літ., 1988. – 214 с.

Марцінкевіч, Г. Адвячорак / Г. Марцінкевіч // Літа-ратура Беларусі: першая палова XIX стагоддзя : хрэста-матыя. – Мінск : Беларус. навука, 2000. – С. 437–455.

STRUCTURAL AND SEMANTIC ORGANIZATION OF ANTHROPONIMIC BELARUSIAN AUTHORS OF THE 19TH CENTURY