Veštačka inteligencija i digitalna budućnost manjinskih jezika u medijima: izazovi i mogućnosti za male redakcije

Oblikovanje medijske budućnosti u digitalnom okruženju

Uvod

Digitalna transformacija medija predstavlja jedan od ključnih procesa savremenog društva, pri čemu veštačka inteligencija (AI) ima centralnu ulogu u redefinisanju načina proizvodnje, obrade i distribucije informacija (Diakopoulos, 2019). Razvoj algoritamskih sistema doveo je do značajnih promena u novinarskim praksama, ali i u načinu funkcionisanja medijskih institucija, koje se sve više oslanjaju na digitalne alate u svakodnevnom radu (Carlson, 2015).

Ove promene ne odnose se samo na tehnologiju, već utiču i na širi društveni kontekst, posebno na način na koji se oblikuje javno informisanje i uloga medija u savremenom društvu (Habermas, 2006). U tom smislu, pitanje odnosa između tehnološke efikasnosti i profesionalnih standarda postaje jedno od ključnih pitanja savremenog novinarstva.

Posebno je važno sagledati ove procese u kontekstu redakcija koje proizvode program na jezicima nacionalnih manjina. Ove redakcije rade u uslovima ograničenih resursa, ali imaju izuzetno značajnu ulogu u očuvanju kulturnog i jezičkog identiteta, kao i u jačanju društvene kohezije. Digitalna transformacija za njih predstavlja istovremeno izazov i razvojnu priliku, budući da AI alati mogu unaprediti efikasnost rada, ali istovremeno otvaraju pitanja jezičke preciznosti i autentičnosti (Flew, 2021).

Treći program Radija Radio-televizije Vojvodine predstavlja jedinstven primer multijezičkog javnog servisa u Evropi. Od 1949. godine, ova institucija kontinuirano emituje program na jezicima nacionalnih zajednica, danas na 13 jezika, čime doprinosi očuvanju jezičke raznovrsnosti u javnom prostoru. Njegova specifičnost ogleda se u dugoročnom kontinuitetu rada i organizacionom modelu koji omogućava paralelno funkcionisanje više jezičkih redakcija u okviru jedinstvene uređivačke politike.

Primena AI u ovakvom sistemu otvara pitanje u kojoj meri tehnološka rešenja mogu biti prilagođena specifičnostima manjinskih jezika, koji su često nedovoljno zastupljeni u savremenim digitalnim alatima (Newman et al., 2023).

Cilj rada je da, kroz teorijsku analizu i empirijsko istraživanje, ispita mogućnosti i ograničenja primene AI u redakcijama na manjinskim jezicima, sa posebnim osvrtom na lokalni kontekst i ulogu javnog medijskog servisa u procesu digitalne transformacije.

Ovakav pristup omogućava sagledavanje uloge veštačke inteligencije ne samo kao tehnološkog alata, već i kao faktora koji utiče na šire promene u savremenim medijskim praksama.

Teorijski okvir

Razvoj veštačke inteligencije u novinarstvu doveo je do pojave algoritamskog novinarstva, koje podrazumeva upotrebu softverskih sistema u procesu proizvodnje sadržaja (Diakopoulos, 2019). Ovi sistemi omogućavaju automatizaciju pojedinih novinarskih zadataka, posebno u segmentima obrade podataka, generisanja osnovnih informacija i prilagođavanja sadržaja različitim platformama. Time se ne menja samo način rada novinara, već i sama dinamika proizvodnje vesti, koja postaje brža i tehnološki posredovana.

Beckett (2019) ukazuje da AI najveći efekat ima u operativnim segmentima novinarstva, kao što su transkripcija, prevođenje i analiza podataka, dok Carlson (2015) opisuje ovaj proces kao hibridizaciju novinarstva, u kojoj se ljudski i algoritamski rad međusobno dopunjuju. U takvom okruženju, uloga novinara se ne smanjuje, već dobija novu dimenziju – fokus se pomera sa rutinskih zadataka ka interpretaciji, proveri informacija i uređivačkom odlučivanju.

Istovremeno, savremena istraživanja ukazuju na to da primena AI u medijima otvara i važna pitanja profesionalnih standarda, transparentnosti i odgovornosti (Couldry, 2012). Automatizacija može doprineti efikasnosti, ali istovremeno zahteva dodatni nivo uredničke kontrole kako bi se očuvali kredibilitet i tačnost informacija. U tom smislu, razvoj AI u novinarstvu treba posmatrati kao proces koji zahteva balans između tehnoloških mogućnosti i profesionalnih normi.

Ova transformacija, u kontekstu manjinskih jezika, dobija dodatnu složenost. Savremena istraživanja pokazuju da digitalni sistemi favorizuju dominantne jezike, što dovodi do neravnopravnosti u dostupnosti tehnoloških resursa (Newman et al., 2023). Flew (2021) ovaj proces povezuje sa širim digitalnim nejednakostima, koje se ogledaju u ograničenoj dostupnosti alata, podataka i jezičkih modela za manje zastupljene jezike.

U tom kontekstu, može se govoriti o tehnolingvističkom jazu, koji predstavlja jedan od ključnih izazova u primeni AI u medijima na manjinskim jezicima. Ovaj jaz ne odnosi se samo na tehničke kapacitete, već i na šire pitanje vidljivosti i zastupljenosti jezika u digitalnom prostoru. Posledično, redakcije koje rade na manjinskim jezicima suočavaju se sa dvostrukim izazovom – da prate tehnološki razvoj, ali i da istovremeno očuvaju jezičku autentičnost i profesionalne standarde u uslovima ubrzane digitalne transformacije.

Primena veštačke inteligencije u novinarstvu ne može se posmatrati kao isključivo tehnološko pitanje, već kao deo šire transformacije medijskih sistema. Ova transformacija obuhvata promene u načinu rada, organizaciji redakcija i profesionalnim ulogama, što dodatno naglašava potrebu za interdisciplinarnim pristupom u analizi savremenih medijskih procesa.

Javni servis i manjinski jezici: primer RTV

Javni medijski servisi imaju važnu ulogu u očuvanju jezičke i kulturne raznolikosti, posebno u sredinama sa izraženom multietničnošću. Njihova funkcija ne iscrpljuje se u informisanju, već obuhvata i očuvanje identiteta i stvaranje prostora u kojem različite jezičke zajednice mogu biti vidljive i ravnopravno zastupljene. U tom smislu, javni servisi predstavljaju jedan od ključnih oslonaca za razvoj i dugoročno očuvanje medija na manjinskim jezicima.

Radio-televizija Vojvodine predstavlja primer takvog pristupa. Treći program Radija RTV funkcioniše kao multijezički sistem koji proizvodi program na 13 jezika, kroz rad redakcija na rusinskom, slovačkom, rumunskom, ukrajinskom i romskom jeziku, kao i kroz druge oblike produkcije koji obuhvataju hrvatski, bunjevački, ruski, bugarski, nemački, češki i makedonski jezik. Ovakav model

omogućava kontinuirano informisanje na maternjem jeziku, ali i doprinosi većoj vidljivosti manjinskih zajednica u javnom prostoru.

Vrednost ovog sistema ogleda se u uređivačkom modelu koji uspeva da poveže različite jezičke redakcije, a da pritom očuva njihovu autentičnost. Na taj način se postiže ravnoteža između zajedničkog programskog okvira i specifičnosti svakog jezika, što predstavlja jedan od najzahtevnijih zadataka u radu multijezičkih medija.

Kontinuitet rada od 1949. godine i visok obim produkcije (preko 570.000 minuta godišnje), uz zabeležen rast produkcije od približno 8,5% u poslednjem godišnjem periodu, ukazuju na stabilnost i razvojni potencijal ovog medija u savremenom javnom prostoru (Radio-televizija Vojvodine, 2024). Takav kontinuitet potvrđuje da je reč o sistemu koji se kontinuirano razvija i prilagođava savremenim uslovima rada.

Primena veštačke inteligencije otvara nove mogućnosti za unapređenje produkcije i efikasnije upravljanje sadržajem, posebno u oblastima kao što su prevođenje, obrada i distribucija materijala. Istovremeno, nameće se pitanje u kojoj meri ova tehnološka rešenja mogu biti prilagođena specifičnostima manjinskih jezika, kao i kako očuvati jezičke standarde u uslovima sve veće automatizacije. Upravo u tom odnosu između tehnološkog razvoja i očuvanja jezičke autentičnosti nalazi se jedno od ključnih pitanja za budući razvoj ovakvih medijskih sistema.

Metodologija istraživanja

Istraživanje je koncipirano kao eksplorativno kvalitativno-kvantitativno istraživanje, sa ciljem sagledavanja načina i obima primene veštačke inteligencije u redakcijama koje proizvode program na manjinskim jezicima. Ovakav pristup omogućava kombinovanje kvantitativnih podataka o učestalosti i načinima korišćenja AI alata, kao i kvalitativnih uvida u stavove i iskustva novinara i urednika.

Kao metod prikupljanja podataka korišćena je anketna metoda, uz primenu polustrukturisanog upitnika koji je obuhvatio kombinaciju zatvorenih i otvorenih pitanja. Upitnik je bio koncipiran tako da obuhvati ključne aspekte primene veštačke inteligencije u novinarskom radu, uključujući učestalost korišćenja, oblasti primene i stavove ispitanika o uticaju ovih tehnologija na profesionalnu praksu.

Struktura upitnika bila je podeljena u nekoliko tematskih celina. Prvi deo odnosio se na opšte podatke o ispitanicima, uključujući redakciju, radnu poziciju i profesionalno iskustvo. Drugi deo bio je usmeren na konkretno korišćenje AI alata u radu, sa posebnim fokusom na njihovu primenu u oblastima kao što su prevođenje, transkripcija i obrada informacija. Treći deo obuhvatao je stavove ispitanika o korisnosti, pouzdanosti i uticaju AI na novinarski rad, dok je četvrti deo bio usmeren na specifičnosti primene ovih tehnologija u kontekstu manjinskih jezika. Završni segment upitnika činila su otvorena pitanja, koja su omogućila ispitanicima da iznesu sopstvene stavove o izazovima i potencijalima buduće primene AI u redakcijama.

Uzorak je bio prigodan i obuhvatio je 16 ispitanika – novinara i urednika iz redakcija Trećeg programa Radija RTV. Istraživanjem su obuhvaćene rusinska, rumunska i slovačka redakcija, koje imaju po 16 zaposlenih, kao i ukrajinska i romska redakcija, koje imaju po 3 zaposlena. Ukupan organizacioni okvir istraživanja obuhvatao je 54 zaposlena u ovim redakcijama, što omogućava da se dobijeni rezultati sagledaju u širem kontekstu rada multijezičkog sistema.

Iako je reč o ograničenom uzorku, on je u odnosu na veličinu i strukturu redakcija relevantan za identifikaciju osnovnih trendova i obrazaca u primeni AI u ovom tipu medijskog sistema.

Analiza podataka zasnivala se na deskriptivnoj obradi rezultata zatvorenih pitanja, uz kvalitativnu interpretaciju odgovora na otvorena pitanja. Ovakav pristup omogućio je identifikaciju dominantnih obrazaca u korišćenju AI alata, kao i razumevanje profesionalnih stavova novinara u vezi sa njihovom primenom (Diakopoulos, 2019).

Dodatno, važno je napomenuti da je istraživanje sprovedeno u okviru realnog radnog okruženja, što je omogućilo uvid u konkretne profesionalne prakse i svakodnevnu primenu AI alata. Takav pristup doprinosi većoj relevantnosti rezultata, jer su prikupljeni podaci zasnovani na iskustvu ispitanika u stvarnim uslovima rada, a ne na hipotetičkim procenama.

Rezultati istraživanja

Rezultati istraživanja pokazuju da je većina ispitanika već koristila AI alate u svom radu, što ukazuje na početnu, ali jasno uočljivu fazu njihove integracije u novinarsku praksu. Iako primena ovih tehnologija još uvek nije u potpunosti sistematizovana, evidentno je da su AI alati postali deo svakodnevnog rada u određenim segmentima novinarskog procesa. To upućuje na postepeni prelazak sa sporadične ka funkcionalnoj upotrebi AI u redakcijskom radu.

Najčešća primena odnosi se na prevođenje i transkripciju, što je u skladu sa opštim trendovima u savremenom novinarstvu (Beckett, 2019). Ove aktivnosti prepoznate su kao najpogodnije za automatizaciju, budući da omogućavaju ubrzanje rada bez direktnog uticaja na sadržajnu interpretaciju informacija. Na taj način, AI se koristi kao alat koji oslobađa novinare rutinskih zadataka i omogućava im veći fokus na analitičke i uređivačke aspekte rada. Pored toga, deo ispitanika naveo je i korišćenje AI alata u procesu prikupljanja i preliminarne obrade informacija, što ukazuje na postepeno širenje njihove primene izvan osnovnih operativnih funkcija.

Ispitanici u velikoj meri prepoznaju AI kao koristan alat, posebno u situacijama kada je potrebna brza obrada informacija i efikasnije upravljanje sadržajem. Ova percepcija posebno dolazi do izražaja u uslovima ograničenih resursa, gde tehnološka podrška može imati direktan uticaj na produktivnost i organizaciju rada. Međutim, istovremeno je prisutna izražena rezervisanost u pogledu kvaliteta i pouzdanosti dobijenih rezultata. Takav odnos ukazuje na razvijenu profesionalnu svest ispitanika, koji AI posmatraju kao pomoćni alat, ali ne i kao zamenu za novinarsku odgovornost i uredničku procenu.

U pogledu uticaja na manjinske jezike, rezultati pokazuju izraženu ambivalentnost. Dok jedan deo ispitanika vidi AI kao mogućnost za povećanje vidljivosti i dostupnosti sadržaja na manjinskim jezicima, drugi deo ukazuje na rizik od gubitka jezičke preciznosti i autentičnosti. Ova podeljenost stavova može se dovesti u vezu sa ograničenom prilagođenošću postojećih AI alata specifičnostima manjinskih jezika, što otežava njihovu primenu u praksi i zahteva oprezan pristup.

Kao ključni izazovi u primeni AI izdvajaju se nepouzdanost informacija, nedovoljna preciznost i potreba za kontinuiranom uredničkom kontrolom. Ispitanici posebno naglašavaju da rezultati koje generišu AI alati zahtevaju dodatnu proveru, što ukazuje na to da se poverenje u ove tehnologije još uvek gradi kroz praksu. U tom smislu, AI se ne percipira kao autonomni sistem, već kao alat koji funkcioniše u okviru postojećih profesionalnih standarda.

Rezultati takođe ukazuju na to da se primena AI u posmatranim redakcijama razvija postepeno i selektivno, u skladu sa konkretnim potrebama i organizacionim mogućnostima. Takav pristup omogućava kontrolisanu integraciju novih tehnologija, ali istovremeno ukazuje na potrebu za daljim razvojem kompetencija u ovoj oblasti. Posebno se ističe značaj kontinuirane edukacije i razmene iskustava među novinarima, kao važnih faktora za efikasniju i sigurniju primenu AI u novinarskom radu.

Diskusija

Rezultati ukazuju da se primena AI u redakcijama Trećeg programa RTV nalazi u fazi inicijalne, ali već značajne integracije. AI se pre svega koristi kao alat podrške u operativnim zadacima, što potvrđuje da se proces automatizacije najpre razvija u tehničkim segmentima novinarstva (Diakopoulos, 2019;

Beckett, 2019). Takav razvojni obrazac ukazuje na to da se uvođenje novih tehnologija odvija postepeno, u skladu sa konkretnim potrebama redakcija i postojećim profesionalnim praksama, ali i uz zadržavanje kontrole nad ključnim segmentima novinarskog rada.

Istovremeno, uočen je visok stepen podudarnosti stavova među različitim redakcijama, bez obzira na njihove jezičke i organizacione specifičnosti. Ovakva homogenost ukazuje na to da izazovi u primeni AI nisu izolovani, već imaju sistemski karakter, što dodatno naglašava potrebu za koordinisanim pristupom u okviru celokupnog multijezičkog medijskog sistema. U tom smislu, pojedinačna iskustva redakcija mogu se posmatrati kao deo šireg obrasca adaptacije na digitalne promene.

Posebno se izdvaja problem tehnolingvističkog jaza, koji se ogleda u ograničenoj prilagođenosti postojećih AI alata manjinskim jezicima (Flew, 2021). Ovaj jaz ne predstavlja samo tehničko ograničenje, već ima i šire implikacije na vidljivost i razvoj manjinskih jezika u digitalnom prostoru. U tom smislu, rezultati potvrđuju da digitalna transformacija medija nije ravnomerna, već da postoje značajne razlike u dostupnosti i kvalitetu tehnoloških rešenja u zavisnosti od jezičkog konteksta. Ovakva situacija dodatno naglašava značaj javnih medijskih servisa kao prostora u kojem se može razvijati inkluzivniji pristup digitalnim inovacijama.

Nalazi istraživanja potvrđuju i koncept hibridizacije novinarstva (Carlson, 2015), prema kojem veštačka inteligencija ne zamenjuje novinare, već menja strukturu njihovog rada i profesionalne uloge. U praksi, to znači da AI preuzima deo rutinskih zadataka, dok odgovornost za interpretaciju, kontekstualizaciju i uređivačko odlučivanje ostaje u domenu novinara i urednika. Time se dodatno potvrđuje da tehnološki razvoj ne dovodi do smanjenja značaja novinarske profesije, već do njenog redefinisanja.

Rezultati ukazuju i na prisutno nepoverenje i izražen oprez u vezi sa primenom AI alata, naročito u pogledu njihove pouzdanosti i tačnosti. Ovaj stav ne proizlazi iz odbacivanja tehnologije, već iz profesionalne odgovornosti i potrebe da se očuva kredibilitet medijskog sadržaja. U tom smislu, rezervisanost ispitanika može se tumačiti kao oblik profesionalne adaptacije, a ne otpora tehnološkim promenama. Takav pristup ukazuje na zrelu profesionalnu kulturu u kojoj se nove tehnologije prihvataju selektivno i uz jasno definisane kriterijume njihove primene.

Iz perspektive uredničke prakse, ovi nalazi ukazuju na potrebu za jasno definisanim okvirima primene AI u redakcijama. Tehnološka efikasnost sama po sebi ne može biti dovoljan kriterijum za njenu širu implementaciju, već ona mora biti usklađena sa profesionalnim standardima, jezičkom preciznošću i uređivačkom odgovornošću. U tom smislu, uloga urednika dobija dodatnu dimenziju, jer podrazumeva ne samo selekciju i obradu sadržaja, već i kontinuiranu procenu kvaliteta i pouzdanosti tehnoloških alata koji se koriste u procesu proizvodnje informacija.

Posebno u redakcijama koje rade na manjinskim jezicima, ovaj balans postaje još izraženiji. S jedne strane, AI može doprineti povećanju efikasnosti i dostupnosti sadržaja, dok s druge strane nosi rizik od pojednostavljivanja i gubitka jezičkih nijansi, što može imati dugoročne posledice po jezičku kulturu i standarde. Upravo zato se primena ovih tehnologija ne može posmatrati izolovano, već kao deo šireg uredničkog, institucionalnog i kulturnog okvira.

Može se zaključiti da dalji razvoj primene AI u ovakvim sistemima zavisi od sposobnosti redakcija da istovremeno prate tehnološke inovacije i očuvaju profesionalne i jezičke standarde. To podrazumeva kontinuiranu edukaciju novinara, razvoj internih smernica za korišćenje AI alata, kao i aktivno uključivanje uredničkih struktura u proces njihove evaluacije i primene. Dugoročno posmatrano, upravo ovakav pristup može obezbediti održivu integraciju AI u rad multijezičkih medija.

Dodatno, važno je naglasiti da primena veštačke inteligencije u redakcijskom radu ne predstavlja jednokratan tehnološki iskorak, već kontinuiran proces koji zahteva stalno prilagođavanje organizacionih i profesionalnih praksi. U tom kontekstu, ključnu ulogu ima institucionalni pristup, koji podrazumeva sistemsku podršku razvoju digitalnih kapaciteta, ali i jasno definisane smernice za primenu AI alata. Bez takvog pristupa postoji rizik neujednačene i fragmentisane primene tehnologije,

FaMEDIA 2026: Prva naučno-stručna konferencija o savremenim medijima

Oblikovanje medijske budućnosti u digitalnom okruženju što može dodatno produbiti razlike između redakcija i ograničiti njen puni potencijal u multijezičkom medijskom okruženju.

Zaključak

Veštačka inteligencija predstavlja značajan faktor transformacije savremenog novinarstva, ali njena primena u medijima na manjinskim jezicima nosi specifične izazove i ograničenja. Rezultati istraživanja pokazuju da AI već ima svoju praktičnu ulogu u radu redakcija Trećeg programa Radija Radio-televizije Vojvodine, pre svega kao alat podrške u operativnim segmentima novinarskog procesa.

Uočljiva je razvijena profesionalna svest o ograničenjima ovih tehnologija, posebno u pogledu njihove pouzdanosti, jezičke preciznosti i potrebe za kontinuiranom uredničkom kontrolom. Takav odnos prema AI ukazuje na to da se njena primena ne zasniva na nekritičkom prihvatanju, već na selektivnom i odgovornom korišćenju u skladu sa profesionalnim standardima.

Poseban značaj ovih nalaza ogleda se u činjenici da se primena AI odvija u okviru specifičnog multijezičkog sistema, koji već više od sedam decenija predstavlja stabilan model očuvanja jezičke i kulturne raznolikosti. U tom kontekstu, veštačka inteligencija ne može se posmatrati isključivo kao tehnološki alat, već kao faktor koji mora biti pažljivo integrisan u postojeće uredničke i institucionalne okvire.

Rezultati istraživanja ukazuju da dalji razvoj primene AI u ovakvim sistemima zavisi od nekoliko ključnih faktora: razvoja jezičkih resursa za manjinske jezike, kontinuirane edukacije novinara i urednika, kao i jasnog definisanja smernica za korišćenje ovih tehnologija u novinarskom radu. Bez takvog pristupa postoji rizik produbljivanja postojećih razlika između dominantnih i manjinskih jezika u digitalnom prostoru.

Uloga javnih medijskih servisa ostaje od presudnog značaja. Njihova odgovornost nije samo u praćenju tehnoloških promena, već i u njihovom usmeravanju u pravcu očuvanja javnog interesa, profesionalnih standarda i jezičke raznolikosti. Upravo u tom balansu između inovacije i odgovornosti nalazi se ključ održive primene veštačke inteligencije u savremenom multijezičkom medijskom okruženju.

Na taj način, primena veštačke inteligencije u multijezičkom medijskom sistemu ne predstavlja samo tehnološki izazov, već i strateško pitanje očuvanja kulturne i jezičke raznolikosti u savremenom digitalnom društvu.