Društveni kontekst fudbala kroz istorijski, politički, ekonomski i medijski okvir

Generalno gledano, sport se može posmatrati kao veoma dinamična društvena pojava, fenomen (Koprivica, 2018: 32). Takođe, kroz radove je pokazano i kako „sport predstavlja poseban fenomen koji daje prostor, šansu i mogućnost svakoj osobi, bez obzira na psihofizičke sposobnosti, da učestvuje i bude integralni deo društva” (Milićević Marinković i Manojlović, 2022: 7), kao i da „sport i fizička aktivnost služe autorima da opišu društveni sistem, vrednosti i principe kojima se kolektiv vodi” i da su „pored same fizičke kulture, sportski događaji i aktivnosti bili inspiratori različitih dela” (Domazet, 2022: 37–38). Sportski događaji koji imaju planetarni značaj odavno su prevazišli sportske okvire, pa tako postaju i „platforma za širenje uticaja i komuniciranje u međunarodnim odnosima” (Bajić, 2015: 287).

„Poslednjih decenija sport postaje komercijalna delatnost, usmerena na sportsko tržište, profit, zakone ponude i potražnje robe i usluga.” (Krsmanović Veličković, 2021: 26) Imajući u vidu njegov razvoj, „sport iz psihološke i fiziološke potrebe, preko razvoja civilizacije, postaje značajna društvena pojava i vrednost, sa svojom političkom, ekonomskom, kulturnom i moralnom dimenzijom” (Krsmanović Velič-ković, 2021: 26). Sve to se dešava imajući u vidu i „promene koje su zahvatile svet na kraju prošlog i početkom ovog veka, kroz procese globalizacije”, a koje su omogućile i donele „ogromne promene i u svet sporta, koji se učvrstio kao jedan od veoma unosnih biznisa na globalnom nivou, imajući u vidu i jednostavnije povezivanje razli-čitih tačaka sveta nego ikada ranije” (Bajić, 2020: 20).

„Već dugo vremena aktuelni trendovi globalizacije i sveopšte monetizacije svih seg-menata društvene zbilje evidentno utiču na to da se svaka pojedinačna aktivnost i resurs koje prati određena popularnost i pažnja nastoje 'pretočiti' u robu koja se potom na sve načine pokušava dodatno približiti što široj publici i podstaći tražnja (u svakom smislu) kod nje za istom. Imajući u vidu globalnu poziciju i pažnju koju sport nosi, navedeni mehanizam sveopšte komercijalizacije svih njegovih aspekata i te kako je prisutan.” (Penezić, 2021: 39–40)

Kroz sport se nadmeću nacionalne selekcije, klubovi i pojedinci, a otišlo se toliko daleko da se za potrebe sporta i što boljih rezultata sve češće uključuju i mnogi drugi segmenti društva. Prema rečima Milana Radakovića i Gorana Marinkovića (2021: 50), „mnoge ekonomske analize pokazuju da je sport druga privredna grana po obrtu novca i profita, odmah iza petrohemijske industrije.” Takođe, oni ističu da „veliki broj socioloških studija i istraživanja ukazuju da se čitavi kulturni stereotipi savremenog čoveka najlakše formiraju i menjaju preko sporta”.

U takvom svetu posebno mesto pripada fudbalu, koji „kao najpopularniji sport na planeti, sve više prati trendove globalizacije” (Radaković, 2020: 84). Postao je „više od igre” i industrijska grana veoma bitna na globalnom nivou. O tome govore i recenzenti knjige „Fudbal i društvo”, autora Dejana Milenkovića i Vesne Milenković, u izdanju Fakulteta za sport Univerziteta „Union – Nikola Tesla”, koja je u fokusu ovog rada. Tako prof. dr Dragan Koković ističe da je samo „promišljanje fudbala sudbinski vezano za društvo”, da fudbal „nije pod 'staklenim zvonom' već u velikoj meri deli njegovu sudbinu” i da se „fudbal smatra marginalnom društvenom aktiv- nošću mada s vremena na vreme sa periferije društvenog života dolazi u centar svakodnevnih zbivanja”. Takođe, dodaje da je „za neka društva karakteristično prekomerno verovanje u fudbal i njegove funkcije, dok je za druga nešto sekundarno, manje važno”, da je „negde fudbal postao nova vrsta religije, opijum za narod” i da se „na njega često gleda kao na spasonosnu formulu koja budi nadu i društvenu pokretljivost” (Milenković i Milenković, 2022: 416), što u slučaju neže-ljenih ishoda može imati i kontraefekte.

Povezujući globalizaciju i ovaj sport, akademik dr Višeslav Krsmanović primećuje da je „globalizacijom današnje civilizacije zahvaćen i fudbal kao društvena pojava, fenomen, mit i čak religija mladih, ali više lukrativno nego u fizičkom ispoljavanju” (Milenković i Milenković, 2022: 411). Takođe, dodajući medijsku komponentu, prof. dr Nenad Živanović govori o tome kako je „u različitim epohama svog razvoja i različitim društvenim okolnostima, fudbal bio prisutan, razvijao se, i na tom mnogo-vekovnom putu evoluirao do stepena kada je ostao bez igre, koja se zbog privida održava medijskom propagandom”. Takođe, naglasio je da se to „desilo zbog toga što je fudbal izrastao u ozbiljnu i samostalnu industriju, u kojoj je osnovni zakon – profit”, pa da tako, „u ime tog profita – sve je dozvoljeno i sve je moguće opravdati” (Milenković i Milenković, 2022: 414).

Upravo su mediji, njihova raznovrsnost i dostupnost, ti koji su multiplikovali značaj fudbala u digitalnom dobu, odnosno dali mogućnost mnogo široj populaciji da ga prati znatno intenzivnije nego ranije. Na raspolaganju su različite platforme, gde je sve veći akcenat na vizuelnosti, a dominiraju onlajn mediji, među kojima su i informativni Veb portali, kod kojih se vizuelnost podrazumeva, pa se tako npr. „služe fotografijom da bi privukli čitaoce da kliknu na određeni sadržaj iz oblasti sporta” (Selenić, 2022: 147) . Dakle, imamo sport, samim tim i fudbal, koji „nije samo jedan segment društva, već nešto što, kroz identifikaciju sa uspesima i neuspesima, masov-nom povezanošću i, samim tim, lakšoj prohodnosti raznih poruka, značajno doprinosi oblikovanju javnog mnjenja” (Bajić i Petrović, 2019: 30).

Mediji su jedno od poglavlja pomenute knjige „Fudbal i društvo”, koju je napisalo dvoje univerzitetskih profesora sa Fakulteta za sport Univerziteta „Union – Nikola Tesla” u Beogradu, sa katedri za trenera u sportu i sportsko novinarstvo. U tom segmentu oni govore o fudbalu kao društvenom, kulturnom, umetničkom i komuni-kacionom fenomenu, a fokusirajući se na žurnalistiku naglašavaju kako je „razvoj sporta i sportskog izveštavanja od samog početka bio odnos uzajamnog uticaja” (Milenković i Milenković, 2022: 205). Tu su i odeljci koji govore o razvoju sportskog novinarstva i izveštavanja o fudbalu u Srbiji, kao i uopšte o fudbalu i sportskom izveštavanju, prethodno i o fudbalu i društvenim medijima. Uz to, postoji izdvojeni segment „Estetika fudbala kao medijskog superspektakla”, dok je poseban osvrt na još uvek aktuelnu pandemiju COVID-19 i njen uticaj na pozicije medija u evropskom fudbalu.

Tako je tehnologija dodatno ušla u sport, u ovom slučaju fudbal i poput svake druge inovacije, može biti i upotrebljena i zloupotrebljena. Podizanje medijskog spektakla na dodatni nivo virtuelnosti, odnosno manjeg prenošenja stvarnosti i sve većeg kreiranja ugođaja koji je nemoguće doživeti uživo, posebno je bilo uočljivo kroz prenose sportskih događaja tokom pika pandemije, kada su viđene prazne tribine, a čula se simulacija huka navijača. Na taj način su režiseri televizijskog prenosa dobili priliku da kreiraju i koji segmenti navijanja, koje pesme, poruke će se čuti u bilo kom trenutku, bez obzira na ono što doživljavaju fizički prisutni, pa tako i akteri sportskog događaja, bez obzira na stvarne emocije. Primeri takvog obrasca „uređivanja” zvuka na televiziji postoje i danas, po povratku gledalaca na tribine.

Pored poglavlja o medijima, autori knjige „Fudbal i društvo”, koja ima 418 strana, sadrži još šest numerisanih poglavlja, uz predgovor, uvod sa izdvojenim sadržajima pod naslovima „Od prvobitnog do postmodernog društva” i „Fudbal u svetu globalnih promena”, zaključak, spisak citirane literature i e-izvora, popis skraćenica, tekstove recenzenata i beleške o autorima. Takođe, tu su i tri priloga sa rezultatima muških srpskih klubova u evropskim kupovima, ženskih srpskih klubova na evropskoj sceni, kao i muške državne reprezentacije na međunarodnim takmičenjima.

U sedmom, poslednjem numerisanom poglavlju, izdvojen je ženski fudbal kroz isto-rijski razvoj i takmičenja – reprezentativna i međunarodna klupska, kao i među-narodne izbore za najbolju fudbalerku. Poseban segment je ženski fudbal u Srbiji, gde se, kada je reč o preseku aktuelnog stanja, ističe sledeće:

„Slaba konkurentnost u domaćoj ligi i nedovoljna finansijska moć ženskih srpskih klubova u odnosu na bogate evropske ekipe ostavlja posledice i na rezultate na evro-sceni. S tim u vezi može se komentarisati i izostanak ženske fudbalske reprezentacije sa završnih turnira svih međunarodnih takmičenja koja su do sada odigrana. Slabi klubovi ne mogu obezbediti dovoljno kvalitetnih igračica za reprezentaciju, a broj srpskih fudbalerki koje nastupaju za jake inostrane timove još uvek nije veliki.” (Mi-lenković i Milenković, 2022: 309–310)

Istorijski, autori su ispratili razvoj ovog sporta na međunarodnoj i domaćoj sceni, kroz dva poglavlja – „Razvoj fudbala u svetu” (sa posebnim segmentima „Prvobitni oblici fudbalske igre”, „Pojava savremenog fudbala” i „Dalji razvoj savremenog fudbala”, gde su u fokusu međunarodne federacije, reprezentativna i međunarodna klupska takmičenja i izbori za najboljeg fudbalera, a tu je još jedan naslov – „Deša- vanja u evropskom fudbalu usled pandemije Kovida-19”) i „Fudbal u Srbiji” („Pojava fudbala u Srbiji”, „Srpski fudbal u Prvom svetskom ratu”, „Srpski fudbal u ujedinjenoj državi jugoslovenskih naroda”, „Fudbal u Srbiji za vreme nemačke okupacije (1941– 1944)”, „Fudbal u Srbiji posle Drugog svetskog rata”, „Srpski fudbal nakon raspada SFRJ” i „Individualna dostignuća srpskih fudbalera”).

U poglavlju „Fudbal i politika” autori govore o povezanosti ovog sporta i lokalnih političkih pitanja kroz primere u Evropi, Africi, Aziji i Australiji, kao i na američkom kontinentu, uz izdvojeni deo o vezi između delovanja fudbalskih organizacija i poli-tike. Autori zastupaju stav da je „fudbal jednak politici” i govore o tome da je „fudbal moćan izvor i platforma za društvene i političke razlike, mesto za političku propa-gandu i mobilizaciju, deo kolonijalnih ili imperijalnih projekata”, pa se tako i „fud-balska takmičenja koriste kao poligon za borbu između rivalskih političkih frakcija i unapređenje određenih političkih agendi” (Milenković i Milenković, 2022: 125–126). Oni, takođe, ističu sledeće:

„Pokušaji dobronamernih ali naivnih ljudi da zastupaju utopijski stav da se sport/fud-bal i politika ne mešaju osuđen je na propast, jer 'fudbal je savršeno političko oruđe' (Pannenborg, 2010: 30) koje se koristi u svakoj prilici i bez milosti. Zbog svoje popu-larnosti u svetu, upotreba fudbala u političke svrhe skreće pažnju javnosti na konkre-tan događaj. Fudbal se može koristiti kao pokazatelj superiornosti neke države/nacije u odnosu na druge, u cilju afirmacije političke ideologije i imidža, kao i propagiranja stila života. Nasuprot tome, fudbal može da bude i snažno političko oružje u cilju prinude, kazne i revanšizma prema političkim neistomišljenicima tokom svetskih političkih kriza, ratova i drugih nesuglasica. Strana koja ima više uticaja, više moći i više saveznika u svom uglu koristi fudbal kao vid sankcija, izbacujući klubove i reprezentacije sa svetske scene. Upotreba nekog manje poznatog sporta verovatno ne bi imala takvog efekta kao kad se sa političkim ciljem koristi fudbal.” (Milenković i Milenković, 2022: 125)

U poglavlju „Fudbal i ekonomija”, autori govore o putu fudbala ka profesionalizmu, zaradama i transferima igrača, komercijalizaciji fudbala i uticaju Bosmanovog pra-vila, finansijskoj situaciji u klupskom fudbalu i ekonomskoj dobiti od organizacije fudbalskih događaja, uz poseban osvrt na finansijski doprinos novih tehnologija, kao i o ekonomskom uticaju pandemije Kovida-19 na evropski fudbal.

„U ekonomskom smislu sport poput fudbala posmatra se kao profitabilna društvena grana. Fudbal je postao industrija koja ulagačima donosi veliku zaradu u vidu direk-tnih investicija u klubove, kao i putem reklame na samim takmičenjima ili u okviru televizijskih prenosa tih takmičenja. Jačanje ekonomskog momenta počinje i da diktira uslove i dešavanja u fudbalu. Dodeljivanje domaćinstava fudbalskih takmi-čenja zavisi od ekonomskog momenta. Vreme održavanja fudbalskih takmičenja od-ređuje onaj ko ima prava televizijskih prenosa. Termin nastupa nekog fudbalskog kluba ili reprezentacije u okviru takmičenja određuju kompanije koje sa njima imaju ugovore; što veći broj jačih ugovora sa velikim kompanijama, to povlašćeniji status. Sportisti/fudbaleri nalaze se u ulozi modernih gladijatora koji dobijaju svoj deo kolača, zavisno od uspeha koji postignu i uticaja koji imaju na gledaoce/kupce. (Mi-lenković, 2021: 304)” (Milenković i Milenković, 2022: 171–172)

Poglavlje „Fudbal i nasilje” se bavi izuzetno aktuelnom temom, jednom od tamnih strana ovog sporta, kroz segment o navijačkim grupama i huliganizmu, kao i retrospektivu nasilja navijača na fudbalskim utakmicama, zatim i segmente o navijačima i fudbalskom nasilju u Srbiji, o fudbalu, nasilju i terorizmu i o fudbalu, govoru mržnje i rasizmu.

„Identifikujući se sa igračima, klubovima, etničkom zajednicom kojoj pripadaju, ljubi-telji fudbala spremni su da u svakom trenutku uđu u verbalni duel sa navijačima protiv-ničkog tima da bi pokazali posvećenost i vernost svom klubu. Ako igrači, treneri i ostali članovi stručnog štaba ekipe podržavaju atmosferu netolerancije i nefer igre tako što verbalno i fizičko nasilje preovlada među fudbalerima na samom terenu, onda se pub-lici šalje konkretna poruka da je rešenje svih problema sadržano u agresivnom pona-šanju, što može imati dalekosežne sociološke posledice na navijače. Prateći agresivno ponašanje svojih idola na terenu, navijači započinju verbalne rasprave koje obično pre-rastu u nasilno ponašanje; ono se sa tribina 'vrati' na teren, a zatim se po završetku meča nasilje 'prelije' i van stadiona. Iako se smatralo da fudbal zbližava narode, vreme-nom je ova sportska igra u mnogim sredinama postala način iskazivanja nacionalne i svake druge netrpeljivosti. 'Izražena želja za uzdizanjem nacije može poništiti elemente igračkog u sportu i dovesti do zagađenja igre.' (Koković, 2004: 93)” (Milenković i Milen-ković, 2022: 243)

Fudbal zauzima značajno mesto u životima velikog broja ljudi u svetu, toliko da odavno ima tu „kritičnu masu” koja mu omogućava mnogo širi uticaj od poimanja same igre, što je prepoznato i od drugih segmenata društva, koji takav status upo-trebljavaju i zloupotrebljavaju. Zato je „Fudbal i društvo” vredan zapis na putu ka razumevanju toga, kroz dvosmeran proces, od fudbala ka društvu i obrnuto. Tako se, prema autorima, „pozitivan uticaj fudbala može ogledati u rešavanju postojećih problema političke, ekonomske, socijalne prirode, u upoznavanju i zbližavanju ljudi različitih kultura i nacija” (Milenković i Milenković, 2022: 7). Sa druge strane, „nega-tivni karakter veze između fudbala i ostalih sfera društva ispoljava se prilikom zlo-upotrebe ovog sporta u raznim političko-ekonomskim odnosima ljudi i država” (Mi-lenković i Milenković, 2022: 7).

Na osnovu prethodno pomenutog, Dejan Milenković i Vesna Milenković (2022: 312) zaključuju sledeće:

„Fudbal se, kao i društvo, više puta nalazio na istorijskoj prekretnici, baš kao što je to i danas slučaj. Težnje za očuvanjem osnovnih vrednosti ovog sporta oduvek su spu-tavali sitnosopstvenički interesi. Ipak, fudbal je, ne bez ožiljaka, do sada uspevao da prevaziđe sve izazove i na opšte zadovoljstvo ljudi koji ga vole samo uvećao svoju popularnost i društveni uticaj.”

Conflicts of inerests

The authors declare no conflict of interest