Қазақстандағы жануар майларының тұрмыстық қолданысы: мәдени және практикалық аспектілері

Кіріспе

Қазақ халқының төл мәдениеті көшпелі өмір салтымен тығыз байланысты болғандықтан, мал шаруашылығы, соның ішінде жылқы мен қой өнімдері тағамдық, тұрмыстық және мәдени маң-ызға ие болды. Жылқы көлік ретінде ғана емес, тағамдық және емдік мақсатта да кеңінен пайда-ланылды. Қазақ халқының өмір сүру салтына сай жануар майлары ғасырлар бойы күнделікті тұрмыста, дәстүрлі тамақтануда және халықтық медицинада маңызды рөл атқарып келді [1].

Тағамдық әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер халықтың ортақ мәдениетінің бөлігі болып табы- лады, онда оның өзіндік ерекшелігі, мінезі мен тарихы көрініс табады. Әлемнің әртүрлі халық-тары ғасырлар бойы өздерінің гастрономиялық әдеттерін дамытып, ұлттық мәдениеттің ажы-рамас бөлігі болып табылатын дәстүрлі тағам-дарды жасап келеді. Тамақтану барысында тағамның биологиялық компоненттері метаболизм процесінде тірі организм жасушаларының құрылымдық және функционалдық элемент-теріне айналып, адамның физикалық және психикалық өнімділігін, бейімделу мүмкіндік-терін, иммундық мәртебесін, денсаулық жағдай-ын және өмір сүру сапасын қамтамасыз етеді [2].

Қазіргі кезеңде халықтың денсаулығын сақтау және өмір сүру ұзақтығын арттыру мәселесі биология мен медицинамен қатар, заманауи тамактану технологияларын дамы-туда да маңызды орын алады. Осы тұрғыдан алғанда, тағамның липидтік компоненттері адам аFзасыныц курылымдык жэне функцио-налдық жүйелерін қалыптастыруда ерекше рөл атқарады. Соның ішінде жануар майлары, әсіресе қой мен жылқы майы, тағамдық және технологиялық тұрғыдан маңызды табиғи шикiзат ретiнде карастырылуы мYмкiн [3].

Қазақ халқының дәстүрлі ет өнімдерінің 6ipi ретiнде жылкы! етiнен дайындалатын шу-жықты, яғни қазыны атап өтуге болады. Ол жылқы етінің ішкі майымен бірге дайындалып, жылқы ішегіне салынып жасалады. Майды қайта балкыткан кезде жука кытырлак кабыктар -шыжFырык алынады, олар кежеге дэм беру Yшiн қосылады. Одан бөлек, жылқы етінен қарта, жал, жая, төстік және басқа да ұлттық өнімдер өндіріледі. Сонымен қатар, қайта балқытылған ішкі май түрі ретінде тоң майды қолдану жиі кездеседі. Тоң май бауырсақ және басқа ұн енiмдерiн куыруда кецiнен колданылады [4].

Казактыц салт-дэстYрлерiнде де жануар майлары ерекше маңызға ие. Мысалы, құдалық рэсiмiнде дайындалатын «Куйрык-бауыр» таFа-мы қойдың бауыры мен майынан жасалып, туыстық байланыс пен молшылықтың белгісі ретінде құдаларға ұсынылады. Бұл құйрық майдыц таFам мен салт-д9стYрдi байланыс-тырудаFы мацызын керсетедi [5].

Жануар майлары косметологияда тері, шаш және тырнақ күтіміне арналған өнімдер ендiрiсiнде колданылуы мYмкiн. Мысалы, кой-дыц куйрык майы табити ланолинмен байла-нысты карастырылады. Ланолиннiн, 10%-ы холестеринді қамтитын стеролдардан тұрады. Физикалық қасиеттері жағынан ланолин адам терісінің сұйық кристалдарына ұқсайды, бұл оның косметикалық өнім ретіндегі тиімділігін тYсiндiредi [6].

Қой майының ерекше қасиеттері оның құрамымен де байланысты. Оның құрамында каныккан май кышкылдары — пальмитин, стеарин, миристин; моноканыкпаFан май кышкылдары — олеин жэне пальмитолеин; поликанык-паFан май кышкылдары — линол жэне линолен қышқылдары кездеседі. Бұл құрам қой майының тағамдық және технологиялық қасиеттерін баFалауFа негiз болады [7].

Каз!рп уакытта косметика индустрия-сында жануар майлары бар енiмдер ылFал-дандыру, жұмсарту, нәрлендіру және қорғау сияқты негізгі сипаттамаларға бағытталған. Қойдың құйрық майына негізделген тері күтімі өнімдері жаңа бағыттардың бірі ретінде карастырылуда [8].

Жылкы майынын, биологиялык кунды-лығы оның құрамындағы жоғары молекулалық қанықпаған май қышқылдарымен байланысты. Бул кышкылдар адам аFзасында кажеттi мел-шерде синтезделмейді және тамақ арқылы түсуі кажет. Жылкы майынын, курамындаFы поли-қанықпаған май қышқылдарының ішінде линол жэне а-линолен кышкылдары мацызды орын алады [9].

Жануар майлары тағамдық өнімдермен катар, турмыстык жэне енделген енiмдер кура-мында да қолданылған. Сабын мен шам жасау үшін жануар майын өңдеу ежелгі өркениеттерден белгілі болған. Ғасырлар бойы өңделген май тамақ дайындау, дәрілік майлар, шам жасау, су өткізбейтін киімдер және сұлулық өнімдерін дайындау үшін қолданылған. XIX ғасырдың ортасында жануар майын өңдеу өнеркәсіптік сипатка ие болып, ецдеу енiмдерi эртYрлi мак-саттарда пайдаланыла бастады [10].

Сонымен қатар, жануар майы өсімдік майларымен бірге өнімнің қажетті қасиеттеріне жету үшін әртүрлі қатынаста қолданылады. Ол теріге тегістеу және тыныштандыру әсерін тигізеді, ал шашқа күтім жасау әсерін тигізеді. Ежелгі заманнан бері ол теріні тегістеу, күтім жасау, ылFалдандыру жэне косметикада колда-нылатын басқа ингредиенттерді тасымалдау үшін еріткіштер ретінде қолданылып келеді. Қазіргі заманда косметика индустриясы өте тез дамып келе жатқандықтан, жануар майына деген сураныс артып келедi, себебi оныц баска алмастырFыштарFа караFанда белгiлi бiр артык-шылыктары бар [11].

Қазақтың дәстүрлі тәжірибесінде құс майы, соның ішінде қаз майы, тұрмыстық және халықтық қолдану бағыттарында белгілі болған. Әдеби деректерде қаз майын күйік пен үсік кезінде қолдану тәжірибесі туралы мәліметтер кездеседі [12]. Сонымен қатар, жануар текті майларды сырткы колданута арналFан курам-дарда пайдалану мүмкіндігіне қатысты патенттік деректер де бар [13]. Алайда мұндай қолдану бағыттары сауалнама нәтижелері негізінде тек халыктык тэжiрибе ретщде карастырылып, олар-дың нақты тиімділігі мен қауіпсіздігі арнайы Fылыми зерттеулердi кажет етедi.

К^йрн косметика саласында эртYрлi жану-арлар түрлерінен алынған майларды пайдалану мәселесі де қарастырылуда. Жануар майларының құрамында триглицеридтердің болуы оларды тері күтіміне арналған майлы негіздер мен косме-тикалық композициялар құрамында қолдануға мүмкіндік береді [14]. Дегенмен, мұндай өнім-дерді кеңінен қолдану үшін олардың құрамы, қауіпсіздігі, сақтау тұрақтылығы және тұтыну-шылық қабылдануы қосымша бағалануы қажет.

Қазіргі таңда 2013 жылдан бері Қазақстан халқының жануар текті майларды қаншалықты пайдаланатыны туралы ресми мәліметтер жоқ. Дегенмен Faostat Helgi Library [15] мәліметтері бойынша, 2013 жылы Қазақстанда жан басына шаққандағы жануарлар майын тұтыну 3,80 кг болған. Тарихи тұрғыдан алғанда, Қазақстанда жан басына шаққандағы жануарлар майын тұты-ну 1993 жылы 9,80 кг-ға дейін рекордтық көрсеткішке, ал 1998 жылы 1,80 кг-ға дейін рекордтық көрсеткішке жетті. Жан басына шаққандағы жануарлар майын тұтыну бойынша Қазақстан 149 елдің ішінде 54-ші орында тұр.

Ұлттық статистика бюросы, Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің [16] мәліметтері бойын-ша 2025 жылғы қаңтар-қарашада мал мен құстың барлық түрлерінің тірідей салмақта шаруашы-лықта сойылғаны немесе союға өткізілгенінің көлемі өткен 2024 жылғы тиісті кезеңмен салыстырғанда 3% өсті: 2024 жылы 612 683,7 т болса, 2025 жылы 631 579,1 т құрап отыр. Ресми мәлімет [17] бойынша 2025 жылғы 1 желтоқ-сандағы жағдай бойынша мал бас саны сиыр 2 411 171, қой 12 009 941, ешкі 633 130, шошқа 333 570, жылқы 2 729 535, түйе 171 795 құрап отыр (Сурет 1).

14 000 000 00

12 000 000,00

10 000 000,00

8 000 000,00

6 000 000,00

2 000 000 00

0,00

12 009 941

Сурет 1. 2025 жылғы 1 желтоқсандағы жағдай бойынша мал бас саны

Ал, Қазақстан бойынша шаруашылықтың барлық санаттары бойынша мал мен құстың шаруашылықта сойылғаны немесе союға өткіз-

ілгені (тірідей салмақта, кг) ең көбі 246 527,5 кг Алматы облысында тіркелсе, ең азы Астана қаласында 63,1 кг тиесілі (Сурет 2).

Сурет 2. Шаруашылықтың барлық санаттары бойынша мал мен құстың шаруашылықта сойылғаны немесе союға өткізілгені (тірідей салмақта, кг)

Елімізде ірі қара және майда малдың сойылғандығы туралы осы мәліметтерге ескере отырып , сауалнамада Қазақстан халқының жануар текті май өнімдерін қаншалықты тұрмыста, тағамдық тұтынуда, емдік мақсатта пайдаланатынын анықтау мақсатында сұрақтар енгізілді. Мұндай деректер тамақтану ғылымы мен қоғамдық денсаулық сақтау саласында дэлелдi шешiм цабылдау, сондай-ац функцио-налды таFамдар мен косметикалыц форму-лаларды қоса алғанда, құнды биологиялық eнiмдердi эзiрлеу Yшiн ете мацызды.

Сонымен қатар, жануарлар майларын табиғи өнім ретінде насихаттауға қоғамның дайындығын түсіну жергілікті биологиялық ресурстарды турацты пайдалануга негiзделген.

Зерттеу материалдары мен әдістері

Зерттеу максаты: ^азацстан халцыныц жануар текті майларды тұрмыста, тағамдық тұтынуда, емдік және косметикалық мақсатта цолдану т9жiрибесiн аныцтау, сондай-ац цой және жылқы майының дәстүрлі әрі заманауи цолданылу ерекшелiктерiн, мэдени-практикалыц мацызын жэне технологиялыц 9леуетiн Fылыми-талдамалыц турFыдан баFалау.

Зерттеу нысаны: ^азацстанныц 9ртYрлi аймацтарынан цатысцан респонденттердш, жану-ар майларын қолдану тәжірибесі, тұтынушылық кезцарастары жэне жануар теки майларFа цатыс-ты мэдени-элеуметтiк устанымдары. Зерттеуге СолтYстiк, ОцтYстiк, ШыFыс, Батыс жэне Орта-лық Қазақстан аймақтарынан 311 респондент онлайн форматта цатысты.

Зерттеу эдiстерi: Зерттеу элеуметтiк сау-алнама әдісіне негізделді. Деректерді жинау үшін 18 сурацтан туратын онлайн-сауалнама эзiрлендi. Оныц 16-сы жабыц сурац, бiреуi цысца жауапты жэне бiреуi ашыц сурац болды. Сауалнама сурац-тары респонденттердiц элеуметтiк-демография-лық сипаттамасын, жануар майларын тұрмыста және аспаздықта қолдану жиілігін, емдік және косметикалық мақсатта пайдалану тәжірибесін, дэстYрлер мен отбасылыц рецепттердш, сац-талуын аныцтауга баFытталды. Алынтан мэлi-меттер сипаттамалық статистика әдістері арқылы өңделіп, пайыздық көрсеткіштер мен жиілік талдауы түрінде ұсынылды. Ашық жауаптар мазмундыц талдау арцылы жYЙелендi.

Зерттеу нәтижелері және оларды талқылау

Жүргізілген сауалнама нәтижелері жануар майларының қазақстандықтардың күнделікті тұрмысында, тағам мәдениетінде және дәстүрлі тэжiрибесiнде белгiлi бiр орын алатынын кер-сетті. Сауалнамаға қатысқан респонденттердің географиялық таралуы біркелкі емес болды. Кдтысушылардын, басым белiгi ОцтYстiк ^азац-стан аймағынан болды (69,6%). Солтүстік ^азацстан ецiрiнен респонденттердш, 13,3%-ы, Батыс ^азацстан аймаFынан 9,6%-ы цатысты. Шығыс Қазақстан өңірінен қатысушылар үлесі шамамен 4-5% аралыFында, ал Орталыц ^азац-стан аймағынан қатысқан респонденттердің үлесі шамамен 2-3% болды. Бул нэтижелер сауал-намаға қатысушылардың аймақтық таралуында Оцтуспк ^азацстан ецiрiнiц басымдыFын кер-сетедi.

Сауалнамаға қатысқан респонденттердің басым бөлігін әйелдер құрады (83,9%), ал ер адамдардыц улес 16,1% болды. Мундай керсет-кіш алынған нәтижелердің белгілі бір деңгейде турмыстыц жэне отбасылыц тэжiрибеге баFыт-талғанын көрсетеді. Сонымен қатар, болашақ зерттеулерде жыныстық теңгерімді қамтитын сауалнамалар жүргізу жануар майларын қолдану тэжiрибесiнiн, эртYрлi кезцарастарын салыс-тырмалы тYPДе баFалауFа мумкщдш бередi.

Жас ерекшелігіне қарай респонденттердің құрылымы әртүрлі болды: 20 жасқа дейінгі топ – 31,8%, 21-30 жас аралыFы - 11,9%, 31-40 жас -24,4%, 41-50 жас - 15,1%, ал 51 жастан жоFары топ - 16,7% цурады. Бул керсеткiштер жануар майларын қолдану тәжірибесінің әртүрлі жас топтарында сацталFанын керсетедi (Сурет-3).

Сурет 3. Респонденттерд1ц жас ерекшел1г1 бойынша таралуы

Жас ерекшелігіне байланысты алынған нәтижелер Қазақстанда жануар майларын қолдану тәжірибесінің әртүрлі жас топтарында сақталғанын көрсетеді. Бұл мәліметтер жануар майларын қолдануға қатысты көзқарастардың тек бір жас санатымен шектелмейтінін және дәстүрлі тәжірибенің әртүрлі буын өкілдері арасында белгілі бір деңгейде сақталғанын Kepcemegi.

Білім деңгейіне байланысты сауалнама нәтижелері респонденттердің білім деңгейі әртүрлі екенін көрсетті. Жоғары білімділер басым үлесті құрады (47,9%), одан кейін докторантура/PhD деңгейі (17,4%), орта білім (15,1%), магистратура (10,0%) және орта арнаулы білім (9,6%) көрсетілді. Мұндай Yлecтipiм жануар майларын цолдану т9жipи- бесіне қатысты жауаптардың әртүрлі білім деңгейіндегі респонденттерден алынғанын Kepcemegi.

Сауалнама жауап бepушiлepgiц атцара-тын цызмeтiнe байланысты алынFан нэтиже-лерінде кәсіби қызмет түрлері бойынша әркелкі екенін көрсетті. Ең жоғары үлесті студенттер (34,5%) мен оцытушылар мен Fылыми цызмет-керлер (34,5%) цурады. Одан кeйiн цызмет-керлер (15%), үй шаруасындағы адамдар (7,8%), медициналыц цызметкерлер, зейнет-керлер және фермерлер салыстырмалы түрде аз Yлecкe ие болды (Сурет-4). Мундай Kaci6u құрылым зерттеу деректерінің білім беру және ғылыми орта өкілдерінің көзқарасына көбірек нeгiзgeлгeнiн кepceтegi.

* Уй шаруасындана адам/

Домохозяйство

• •    Медицина цызметкер!/ Медицинский работник

Оцытушы, палыми кызметкер/ Преподователь, научный сотрудник

• •    К,ызметкер/ Сотрудник

• •    Пенсионер

• •    Студент

• •    Фермер

Сурет 4. Рecпонgeнтmepgiц цызмет TYpi бойынша таралуы

Кәсіби құрылым жануар майларын қолдану тәжірибесінің дәстүрлі, ғылыми және турмыстыц аcпeктiлepiн кeшeнgi турде баFа-лауға мүмкіндік берді. Алынған нәтижелер жануар майларының қазіргі қоғамда тек тағамдық емес, сонымен қатар мәдени және функционалдық маңызы бар өнім ретінде қарастырылатынын көрсетеді. Бұл жануар майларынын, физика-химиялыц цаcиemтepiн және биологиялық белсенді компоненттерін зepттeуgiц мацызgылыFын одан 9pi арттырады.

Халыцтыц жануар майларыньщ цазац-стандыцтардыц KYнgeлiктi eмipiнge айтарлыц-тай орын алатынын көрсетті: респонденттердің 52,3%-ы жануар майларын турацты тYpge цолданатынын, ал 27,1%-ы кейде пайдалана-тынын атап eттi (Сурет-5). Бул деректер жануар майларыныц тек g9cтYpлi таFамgаpgыц цурам-дас бөлігі ғана емес, сонымен қатар, күнделікті тұрмыстық тәжірибеде дәстүрлі ет және майға бай рационның қатал климат жағдайында энергия көзі ретінде маңызды екенін көрсетеді

Сурет 5. Жануар майларын KYнgeлiктi eмipge цолдану жиiлiгi

Жануар майларын тутыну жайлы сурац-тың нәтижесі бойынша қазақстандықтар арасында жануар майларының бірнеше түрі қолданылатыны анықталды, алайда олардың ішінде қойдың құйрық майы мен жылқы майы айқын басымдыққа ие. Сауалнама нәтижелері жануар майларын қолдану құрылымында цуйрыц майыньщ басым eкeнiн кepceттi (73,6%). Сонымен қатар, респонденттердің жартысынан көбі жылқы майын (50,2%)

пайдаланатынын атап өтті, бұл оның қазақтың дәстүрлі тағамдық мәдениетіндегі маңызын айқындайды. Түйе майын қолдану деңгейі салыстырмалы TYpge темен болды (8,4%), ал pecпондeнттepдiц 4,8%-ы жануар майларын мYлдe цолданбайтынын кepceттi(Суpeт-6). Бул деректер қой және жылқы майының қазақ халцыныц дэcтYpлi таFам мэдeниeтiндe жетек-шi орын алатынын д9лeлдeйдi.

Сурет 6. ^олданылатын жануар майларыныц TYpлepi

^ойдыц цуйрыц майыныц кец таралуы оныц улттыц таFамдаpда жиi цолданылуымен байланысты. Құйрық майы бауырсақ, қуырдақ, ет таFамдаpы, сондай-ац кeйбip д9cTYpлi рәсімдерде қолданылатын тағамдардың негізгі ингpeдиeнтi болып табылады.

Жылцы майыныц цолданылу дeцгeйiнiц де жоFаpы болуы оныц цазац таFам мэде-ниeтiндeгi ерекше орнына байланысты. Жылцы майы кeбiнece шужыц, цазы жэне басца да улттыц ет eнiмдepiн дайындауда пайдаланы-лады. Сонымен қатар, түйе майын қолданатын респонденттердің үлесі салыстырмалы түрде темен болды. Бул кepceткiш TYЙe шаруа-шылығының Қазақстанның барлық өңірлерінде бірдей дамымағанымен және түйе майының күнделікті тағамда шектеулі қолданылуымен TYciндipiлуi мYмкiн.

Диаграммада басқа жануар майларының (сиыр майы, әртүрлі құс майлары) қолданылуы жеке респонденттер деңгейінде ғана тіркелген. Бул олардыц KYHдeлiктi турмыста кец тарал-мағанын және көбінесе жеке тәжірибе немесе отбасылық дәстүр аясында қолданылатынын кepceтeдi. Ал жануар майларын мYлдe цолдан-байтын респонденттердің үлесінің аз болуы жануар майларының әлі де халықтың тағамдық

T9жipибeciндe cацталFанын д9лeлдeйдi.

Бұл алынған нәтижелер Қазақстанда қойдың құйрық майы мен жылқы майының нeгiзгi жануар майлары peтiндe басым цолда-нылатынын көрсетеді. Бұл жағдай жануар майларының этномәдени маңызын ғана емес, сонымен цатар олардыц физика-химиялыц және биологиялық қасиеттерін зерттеудің ғылыми маңызын арттырады. Сонымен қатар, алынFан нэтижелер жануар майларын функцио-налдық тағам өнімдері мен косметикалық шикізат ретінде қарастыруға болатындығын д9лeлдeйдi.

Жануар майларының түріне байланысты тутынуFа цатысты нэтижеде цазацстандыц-тардыц турмысында кепцырлы мацсатта цол-данылатынын кepceттi (Сурет-7). Респондент-тepдiц басым бeлiгi жануар майларын аспаз-дықта пайдаланатынын атап өтті (71,1%). Бұл көрсеткіш жануар майларының, әсіресе қойдың құйрық майы мен жылқы майының, ұлттық тағамдарды дайындаудағы маңызды рөлін растайды. Күнделікті тәжірибеде жануар майлары бауырсақ, қуырдақ, ет тағамдары және дэcтYpлi ет eнiмдepiн эзipлeу кeзiндe кeцiнeн цолданылады.

Сурет 7. Жануар майларын қолдану мақсаттары

Жануар майларын тағамда пайдалану туралы сұрақтың жауабы бойынша нәтижеде жануар майларының қазақстандықтардың ас-паздық тәжірибесінде әлі де маңызды орын алатынын көрсетті (Сурет-8). Респонденттердің 33,3%-ы жануар майларын үнемі, яғни апта-сына бірнеше рет қолданатынын атап өтті. Бұл көрсеткіш жануар майларының, әсіресе қойдың құйрық майы мен жылқы майының, дәстүрлі тағамдарды дайындауда күнделікті немесе жүйелі түрде пайдаланылатынын айғақтайды. Мұндай қолдану көбінесе бауырсақ, қуырдақ, ет тағамдары және ұлттық ет өнімдерін әзірлеумен байланысты.

Жауап берген респонденттердің 26,5%-ы жануар майларын кейде (айына бірнеше рет) қолданатынын көрсеткен. Бұл топ жануар майларын негізінен мерекелік дастархан, қонақ күту немесе дәстүрлі тағамдар әзірленетін жағдайларда пайдаланатынын білдіреді. Ал 25,6% респондент жануар майларын сирек

қолданатынын атап өтті, бұл қазіргі заманғы тамақтану әдеттерінің өзгеруін және өсімдік майларына көшу үрдісін көрсетеді.

Жануар майларын мүлде қолданбайтын респонденттердің үлесі 14,6%-ды құрады. Бұл көрсеткіш қазіргі қоғамда денсаулыққа қатыс-ты жаңа көзқарастардың, диеталық ұсыныс-тардың және май тұтынуын шектеу үрдісінің бар екенін көрсетеді. Дегенмен, жануар майларын толықтай жоққа шығармай, оларды белгілі бір мөлшерде және дәстүрлі тағам мақсатында қолдану тенденциясы сақталған.

Алынған нәтижелерге қарап, жануар майларын аспаздықта қолдану жиілігінің біркелкі емес екенін, алайда олардың дәстүрлі тағам мәдениетіндегі рөлі әлі де жоғары екенін көруге болады (Сурет-9). Бұл жағдай Қазақ-станда дәстүрлі тамақтану тәжірибесі мен заманауи тағамдық көзқарастардың қатар өмір сүріп отырғанын айқындайды.

ф Унем! (аптасына б|рнеше рет)/ Постоянно (несколько раз в неделю)

9 Кейде (айына 6ip рет)/Иногда (раз в месяц)

Ф Сирек/Редко ф Ешкашан/Никогда

Сурет 8. Жануар майларын аспаздықта қолдану жиілігі

Респонденттер тамақ әзірлеуде әр түрлі майларды пайдаланады, алайда өсімдік майлары айқын үстемдік етеді (Сурет-9). Респонденттердің 54,5%-ы ас әзірлеу кезінде көбіне өсімдік майларын пайдаланатынын айтты. Бұл көрсеткіш қазіргі қоғамда өсімдік майларының қолжетімділігі, көпқырлылығы-мен байланысты болуы мүмкін. Өсімдік майлары күнделікті ас әзірлеуде, әсіресе қуыру арқылы тамақ дайындауда барысында жиі қолданылып келеді.

ф QciMfliK майы/Растительные масла ф Животный жир/Жануар майы

Татам Турине байланысты екеу!н де колданамын/Использую и то, и другое в зависимости от блюда

Сурет 9. Тамақ дайындауда жиі қолданылатын май түрлері

Респонденттердің негізгі бөлігі жануар майларын денсаулыққа пайдалы деп санайт-ынын білдірді. Атап айтқанда, қатысушы-лардың 78,3%-ы жануар майларының адам денсаулығына жағымды әсері бар деп есептейді

(Сурет-10). Бұл көрсеткіш жануар майларының дәстүрлі ас мәдениетінде ғана емес, халықтық тәжірибеде де белгілі бір орын алатынын көрсетеді.

Сурет 10. Жануар майларын денсаулыққа пайдалы деп есептеу деңгейі

Жануар майларын халықтық тәжірибеде қолдану бойынша респонденттердің 70,2%-ы оларды ішке немесе сыртқа қолданатынын көрсетті. Бұл мәлімет жануар майларының халықтық тәжірибеде сақталғанын және олардың тұрмыстық қолдану маңызы бар екенін көрсетеді (Сурет-11).

Сурет 11. Жануар майларын халықтық тәжірибеде қолдану

Сауалнамадағы «Сіз бұл майлардың қандай емдік қасиеттерімен таныссыз?» деген ашық сұраққа берілген жауаптар жануар майларының емдік қасиеттері жайлы халық арасында орныққан ұғымдардың мәнін анық-тады. Респонденттердің жауаптары, негізінен, суық тию кезінде, денені қыздыру мен жылытуда пайдалану сияқты сипаттамалармен ерекшеленді. Мысалы, «тері,жараға қолдану 11,7%», «суық тигенде 47,7%», «сүйектерге, буын ауруларына 15,1%», «жылытатын әсері

• 17,2%» сияқты жауаптар жиі ұшырасты.

«Жануар майларынан жасалған өнімдер (крем,сабын) сізге таныс па?» деген сауалға респонденттердің осы өнімдер туралы қанша-лықты хабардар екендігін бағалауға мүмкіндік берді. Нәтижелер бойынша, респонденттердің 40,9%-ы жануар майлары негізінде жасалған косметикалық немесе тұрмыстық өнімдермен таныстығын білдірсе, олардың 58,1%-ы бұл өнімдер туралы білмейтінін немесе қолдан-бағанын мәлімдеді (Сурет-12).

Сурет 12. Жануар майларынан дайындалған өнімдер туралы

Қазақстан өңірлерінде жануар майларын пайдалану дәстүрінің белгілі бір дәрежеде сақталғанын көруге болады. Респонденттердің 51,5%-ы өз аймақтарында жануар майларын пайдалану дәстүрі бар деп есептейді (Сурет-13). Бұл көрсеткіш жануар майларының қазақ

қоғамы үшін тарихи және мәдени мәні әлі де маңызды екенін дәлелдейді. Соның ішінде қойдың құйрық майы мен жылқы майы ұлттық тағамдарда, мерекелік дастарханда және отба-сылық дәстүрлерде қолданылып келеді.

Сурет 13. Өңірлерде жануар майларын қолдану дәстүрінің сақталуы

Респонденттердің 10,7%-ы өз өңірлер-інде жануар майларын пайдалану дәстүрінің жоғалып бара жатыр деген көзқарасты білдірді. Мұндай көзқарас қала тұрғындарының саны-ның артуымен, тамақтану әдеттерінің өзге-руімен және өнеркәсіптік тауарлардың көптеп таралуымен байланысты болуы ықтимал екендігін көрсетеді. Сондай-ақ, 10,4% респондент бұл сауалға нақты жауап бермей, «білмеймін» деп жауап қайтаруы жануар майларын пайдалану дәстүріне қатысты ақ-параттың немесе тәжірибенің біркелкі еместігін көрсетеді.

Респонденттердің басым көпшілігі жануар майларын табиғи өнім ретінде пайда-лануына қолдау көрсетуге жағымды көзқараста екенін көрсетті (Сурет-14). Нақты айтқанда, қатысушылардың 64,3% - бұл бастаманы қолдайтынын көрсетті. Бұл өрсеткіш жануар майларының табиғи, дәстүрлі және химиялық өңдеуден аз әсер ететін өнім екендігін көрсе-теді. Қазақстан қоғамында табиғи және экологиялық таза өнімдерге деген қызығу-шылықтың артуы жануар майларына жаңа көзқарас қалыптастыруға әсер етуде.

Сурет 14. Жануар майларын табиғи өнім ретінде қолдануды насихаттауға көзқарас

Зерттеу нәтижелері жануар майларын насихаттаудың мүмкіндіктері бар екенін, бірақ бұл процесті ғылыми дәлелді және теңгерімді түрде жүргізу қажеттігін көрсетті. Жануар майларын кеңінен қолдану олардың тағамдық және биологиялық қасиеттерін объективті түрде бағалаудың маңыздылығын айқындайды. Оларды қолданудың шектеулері мен мақсат-тары туралы дәл ұсыныстар беру де маңызды. Насихаттауға қатысты сауалнама мәліметтері жануар майларын табиғи өнім ретінде қайта бағалауға қоғамның дайын екендігін көрсетеді. Бұл жағдай жануар майларын дәстүрлі тағам мәдениетінің құрамдас бөлігі ретінде ғана емес, сонымен қатар функционалдық өнімдер мен биологиялық белсенді шикізат ретінде зерттеудің маңыздылығын арттырады және оларды насихаттау қажеттілігін көрсетеді.

Қорытынды

Зерттеу барысында Қазақстан халқының жануар майларын қолдануға байланысты көз-қарастары, тұрмыстық тәжірибелері және дәстүрлі білімнің қазіргі өмірде сақталу деңгейі сауалнама арқылы бағаланды. Сауалнамаға Қазақстанның түрлі аймақтарынан 311 респондент қатысты. Алынған мәліметтер жануар майларын қолданудың аймақтық, тұрмыстық, тағамдық және мәдени ерекшеліктерін анық-тауға мүмкіндік берді.

Сауалнама нәтижелері респонденттердің басым бөлігі Оңтүстік Қазақстан өңірінен екенін көрсетті (69,6%). Бұл жануар майларын қолдану тәжірибесінің дәстүрлі тағам мәде-ниеті сақталған аймақтармен тығыз байланыс-ты екенін көрсетеді. Респонденттердің негізгі үлесін әйелдер құрады (83,9%), ал ерлердің үлесі 16,1% болды. Мұндай көрсеткіш жануар майларын қолдану мәселесінің үй тұрмысы, тамақтану және отбасылық тәжірибемен байланысты екенін айқындайды.

Зерттеу нәтижелері жануар майларының қазақстандықтардың күнделікті өмірінде әлі де маңызды орын алатынын көрсетті. Қойдың құйрық майы мен жылқы майы ең көп қолданылатын жануар майлары ретінде анық- талды. Бұл майлардың ұлттық тағамдарды дайындаудағы, дәстүрлі ас мәдениетін сақтау-дағы және тұрмыстық тәжірибедегі маңызы айқын байқалды. Сонымен қатар, өсімдік майлары қазіргі аспаздық тәжірибеде кеңінен қолданылғанымен, жануар майлары ұлттық және дәстүрлі тағамдарда өз орнын сақтап отырғаны анықталды.

Жануар майларын пайдаланудың негізгі бағыттары ретінде аспаздық қолдану және халықтық тәжірибе ерекшеленді. Респондент-тердің көпшілігі жануар майларын денсау-лыққа пайдалы деп санайтынын және оларды халықтық тәжірибеде ішке немесе сыртқа қолданатынын көрсетті. Ашық сұрақтарға бер-ілген жауаптар жануар майларының көбінесе суық тию кезінде, денені жылыту, сыртқа жағу және тағамға қосу мақсатында қолданыла-тынын көрсетті. Алайда бұл мәліметтер негіз-інен дәстүрлі тәжірибе мен жеке көзқарастарға сүйенетіндіктен, олардың ғылыми тұрғыдан нақты жүйеленуі және әрі қарай зерттелуі қажет.

Сауалнама нәтижелері жануар майларын косметикалық мақсатта қолдану және олардан жасалған өнімдер туралы хабардарлық дең-гейінің төмен екенін көрсетті. Респондент-тердің көпшілігі жануар майларын косметика-лық мақсатта пайдаланбайтынын және олардан дайындалған крем, сабын сияқты өнімдермен толық таныс емес екенін көрсетті. Бұл жануар майларының косметологиядағы мүмкіндіктері халық арасында әлі кең таралмағанын және осы бағытта ғылыми негізделген өнімдер мен ақпараттандыру жұмыстарының қажет екенін білдіреді.

Сонымен қатар, сауалнама жануар май-ларын қолдануға қатысты отбасылық дәстүрлер мен рецепттердің қазіргі қоғамда әртүрлі дең-гейде сақталғанын көрсетті. Көптеген респон-денттер нақты отбасылық дәстүрлердің жоқты-ғын немесе олардан хабарсыз екенін айтқа-нымен, бірқатар жауаптарда жануар майларын ұлттық тағамдарда, мерекелік дастарханда және тұрмыстық тәжірибеде қолдану мысал- дары келтірілді. Бұл дәстүрлі білімнің толық жойылмағанын, бірақ қазіргі өмір салтына байланысты өзгеріске ұшырап отырғанын көрсетеді.

Жалпы алғанда, зерттеу нәтижелері жануар майларының Қазақстанда тағамдық, тұрмыстық, мәдени және халықтық тәжірибе тұрғысынан маңызды өнім болып қала бере-тінін көрсетті. Қойдың құйрық майы мен жылқы майы халық арасында ең көп танылған және жиі қолданылатын май түрлері ретінде анықталды. Алынған деректер жануар майлар-ының тағамдық, биологиялық және физика-химиялық қасиеттерін әрі қарай ғылыми тұр-ғыдан зерттеудің өзектілігін көрсетеді. Дәс-түрлі тәжірибені заманауи ғылыми зерттеулер-мен ұштастыру жануар майларын функцио-налдық тағамдар мен косметикалық өнімдерге арналған табиғи шикізат ретінде бағалауға мүмкіндік береді.

Қаржыландыру

Зерттеу Қазақстан Республикасының Ғылым және Жоғары білім министрлігінің 2025-2027 жылдарға арналған грантты қар-жыландыру жобасы

«AP26101757 Қазақ жылқы популяциясы іш майының қасиеттерін фармакологияда және косметологияда пайдалану үшін зерттеу» шеңберінде жүзеге асырылды.

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

0dc5a9ad5c33fa/