Бидай сұрыптарының технологиялық потенциалын құрылымдық көрсеткіштері негізінде математикалық модельдер арқылы бағалау

ҒТАХР 65.29.03                                     

Кipicпe

Қазіргі жағдайда бидайдың ұнтақтау партия-ларын қалыптастыру кезінде орташа өлшемді анықтау үшін көптеген есептеулер жүргізіледі партиялардың сандық-сапалық жай-күйін сипаттайтын мәндер өндірістік технологиялық зертханада талдаулар негізінде орындалады. Ұнтақтау партияларын қалыптастырудың технологиялық маңыздылығы өзінің биология-лық әсері тұрғысынан негіз ретінде қарас-тырылады астықты ұнтақтауға дайындаудың кезеңінен бастап, қаншалықты тиімді ұнтақтау партиялары құрылды, бұл технологиялық процестің одан әрі жүруіне байланысты өндірілетін ұнның сапасы мен МемСТ талаптарын қанағаттандыратын нан өнімдері құндылығы қарастырылады [1]. Ұнтақтау партияларын қалыптастыру процесін жедел-дету және жеңілдету үшін, астықты пайдалану дәрежесін арттыру ұн мөлшерін қолданбалы әдістердің бірінің алгоритмдерін компьютер-лерді қолдана отырып бағдарламалауға болады. Соңғы жылдары қазақстандық селекционерлер 25-тен астам күздік және 56 жаздық бидай сорттарын құрды олардың көпшілігі Қазақстан Республикасында пайда-лануға арналған өнімдер. Дән егістікте өсіріледі, жиналған өнім элеваторларда сақталады, диірмендерде ұн өндіріледі, бірақ түрлі тағам өнімдері ретінде, ұннан нан алу ретінде пайдаланады. Осыған байланысты тарту кезінде алынған ұнның және нанның көрсеткіштерін ескеруге мүмкіндік беретін бидай сұрыптарының потенциалдық мүмкін- gikTepiH баFалайтын эдiстi дайындау кажет-тiлiгi туындайды [2].

¥н ендiрушiлeрдiн тэжiрибeсi дэндi ұсақтау өнімдерін бөлшектердің ірілігі бойынша арнайы жіктеуді қажет етті. Мұндай классификацияны 150-жыл бурый бидайды сурыптык тарту технологиясыньщ принцип-иалды Heri3gepi дайындалFан кезде-ак пайдаланыла бастады. Технологиялык потенциал - езара тыFыз байланыста жэне тэуел-ділікте болатын дәннің табиғи биологиялық ерекшеліктері мен оның түрлі қасиеттерінің кешенді көрінісі болып табылатын дәннің технологиялық сапасының негізгі мазмұндық көрсеткіші. Дәннің технологиялық потенциалы eгiстe, сурыптын генетикалык eрeкшeлiк-тeрiнiн, топырактык-климаттык жаFдайлардын және агротехника тәсілдерінің әсерімен оның ендiрiсi барысында калыптасады [3].

Жумсак бидай ( Triticum aestivum ) сорттары ұн мен нанның сапасын анықтайтын жинакты керсeткiш - уннын «кYшiнe» карай күшті, орташа және осал (әлсіз) болып үш топка белiнeдi.

Күшті бидай белогінің көптігі, уызының жиырымдылығы созылымдығы жағынан көзге түседі Мұндай ұннан пісірілген нан көмпиіп тұрады, түрі өте ұнамды, бүйір қабығы жұқа немесе тор көзді,жұмсақ созылмалы келеді, сондай-ак ете дэмдi, сYЙкiмдi иiсi болады. Сонымен катар кYштi бидайдын байытушылык қасиеті бар: осал бидайдың ұнына аздап күшті бидайдың ұнын қосқанда одан шығатын нанның сапасы анағұрлым жақсарады. Күшті бидай ең таңдаулы бидай болып саналады, сондықтан ішкі және халықаралық нарықта 0Fан деген сураныс жоFары [4].

Зерттеу әдiстepі мeн мaтepиaлдapы

Бұл зерттеуде отандық жаздық бидай сурыптары: Алмекен, Казахстанская раннеспелая, Казахстанская 10, Егемен, Мереке және күздік бидай сұыптары: Стекловидная 24,Сапалы, Богарная 56, Степная 75, Алмакен алынды.

Функцияның технологиялық талабына байланысты қолданылатын шектеулер және оны есептейтін тендеулер дән, ұн, қамыр және нанның келесі көрсеткіштерін пайдаланған: ылFалдылык, шеп-шалан, дэндiк коспалар, натурасы, жалпы шынылыFы, толык шыны-лығы, дәннің күлділігі, ақуыз, дәннің желімшесі, ұнның желімшесі, ұнның күлділігі, қамырдың берікітігі, қамыр деформациясының мeншiктi жумысы [5].

Бидай дәндерінің ылғалдығын МемСТ 13856.4-90 стандартына сэйкес аныктайды.

9353—91 МемСТ стандарты бойынша бидай дәнінің сапасы келесi көрсеткiштер бойынша бағаланады: түсі, иiсi, ылғалдығы, астық дәндері және арам шөп қоспалары, зақымдалуы, типтік құрамы, сыртқы түрі, шынылыFы, жeлiмшeнiн мелшeрi мен сапасы.

Бидай дэндeрiнiн шынылыFы диафанас-копта аныкталды МемСТ 10987-76.

Бидай дәндерінің шыны тәрізділігін 10987-76 МемСТ бойынша аныктайды [6,7].

Дэннiн натурасы 10840-64 МемСТ бойынша оның сапа көрсеткіштерінің бірі аныкталады. ¥ндаFы шикi жeлiмшeнiн мелшeрiн   МемСТ   27839-88 бойынша аныктайды.

¥ннын ылFалдылыFы МемСТ 9404-88 бойынша тездетілген әдіспен анықталды және пайызбен керсeтiлдi.

¥ннын кYлдiлiгi МемСТ 27494-84 бойынша азот қышқылы арқылы анықталды жэне пайызбен керсeтiлдi

Бидәй дәндерінің күлділігін МемСТ 10847-74 бойынша аныктайды [8,9].

Нәтижелері және оларды талқылау.

Жаздық және күздік бидай сұрыптарының дэндeрiнiн технологиялык поленциал керсет-кiштeрi бойынша нэтижeлeрi 1-кестеде бер!л-ген дән массасының ең басты физикалық көрсеткіштерінің бірі болып 1 литр көлемде дәннің салмағын сипаттайтын натура болып табылады. Дэн функциясы Yшiн саFыз мөлшерінің натураға қатынасын (Жд/Н) аламыз, яғни (желімше саны /натура). Берілген катынастың физикалық мәні натура көрсеткішіне байланысты сағыздың мөлшері жайында деректі информация береді. Бидайдың дәндік қасиеттері бойынша дәннің ылFал-дылыFы, жалпы жэне толык шынылыFы, шеп-шалан,  дэндiк коспа, акуыз курамы есептелінді.  Алынған нәтижелер бойынша математикалык модель курастырылып, дэннiн технологиялык потенциалы шыFарылды [10]. 1-кестеде бидай дэнiнiн технологиялык потенциалдық шамасын анықтау моделі берыген

Кесте 1. Бидай дәнінің технологиялық потенциалдық шамасын анықтау моделі

№	Бидай сұрыптарының үлгілері	Функция	Аргументтер
		F 1 (Жд/H),y	X 1 =Шқ/Wд	X 2 =Дқ/W д	X 3 =Шқ/Д қ	X 4 =Шт/Ш ж	X 5 =А/Жд
1	Жұмсақ жаздық бидай «Казахстанская 10»	0,042	0,1	0,36	0,29	0,44	0,47
2	Жұмсақ жаздық бидай «Алмекен»	0,039	0,18	0,21	0,85	0,5	0,55
3	Жұмсақ жаздық бидай «Казахстанская раннеспелая»	0,04	0,1	0,29	0,34	0,51	0,46
4	Жұмсақ жаздық бидай «Егемен»	0,038	0,11	0,27	0,4	0,35	0,57
5	Жұмсақ жаздық бидай «Мереке»	0,037	0,13	0,33	0,39	0,25	0,59
6	Күздік бидай «Сапалы»	0,036	0,13	0,48	0,27	0,28	0,56
7	Күздік бидай «Стекловидная 24»	0,04	0,12	0,28	0,49	0,48	0,49
8	Күздік бидай «Богарная 56»	0,037	0,12	0,36	0,35	0,29	0,57
9	Күздік бидай «Степная 75»	0,039	0,12	0,28	0,47	0,45	0,51
10	Күздік бидай «Алмакен»	0,037	0,12	0,36	0,37	0,32	0,55

1-кестедегі берілген дәндердің технологиялық потенциал көрсеткіштері бойынша талдау жасалынып сұрыптардың өздеріне байланысты жекешеленген мынадай сипаттамасын талдаймыз.

Мұндағы: Жд-дәннің желімше саны, Н- дәннің натурасы, Шқ- шөп-шалаң қоспасы, Дқ-дәндік қоспа, Шт- толық шынылық, Шж- жалпы шынылық, А- ақуыз құрамы.

F 1 (Сз/H)=0,078-0,041X 1 -0,004X 2 +0,012X 3 -0,018X 4 -0,059X 5

∑ t i =0,329+0,155+0,494+0,717+1,339 =3,035 қосындысын табу үшін, R-studio программасы есептеп берген t 1 =0,329; t 2 =0,155; t 3 =0,494; t 4 =0,717; t 5 =1,339 мәндерін қосамыз.

m 1 =0,109 + m 2 =0,051+ m 3 =0,163 +m 4 =0,236 +m 5 =0,441=1болады.

m 1 = табу үшін t 1 =0,329 /∑ t i =3,035=0.109

Көптік корреляция коэффициентті R=0,841,

Дисперсиялық қатынас (Фишер коэффициентті) F=4,224

Стьюдент коэффициенттері t 1 =0,329; t 2 =0,155; t 3 =0,494; t 4 =0,717; t 5 =1,339

∑ t i =0,329+0,155+0,494+0,717+1,339=3,035

Дәннің технологиялық потенциалын есептеу формуласы

ТП д =0,109 Шқ/Wд+0,051 Дқ/Wд+0,163 Шқ/Дқ+0,236 Шт/Шж + 0,441 А/Жд (1)

Астық қабылдау өнеркәсібіндегі бидайдың наубайханалық партия сапасының техноло-гиялық потенциалы комплексті көрсеткіштер, яғни мынадай біріккен параметрлер бойынша анықгалынады: дән үшін - ылғалдық, шөп-шалаң және дәнді қоспалар, натура, жалпы және толық шынылық, күлділік, ақуыз, шикі сағыз саны [11].

Жаздық және күздік бидай сұрыптарының

дәндерінің ұнның потенциалдық көрсеткіштері бойынша нәтижелері 2-кестеде берілген Бидайдың ұндық қасиеттеріне негізінен - ұнның шығу көлемі мен сапасы, оның күлділігі, реңі, сағыздығының саны мен сапасы жатады. Бұл факгорлар бидай дәннің ірілігіне, эндоспермінің мөлшеріне және де оның құрылысына, ылғалдылығына тікелей

Кесте 2. Ұнның потенциалдық шамасы

№	Бидай сұрыптарының үлгілері	Функция F 2 (Жұ/H)	Аргументтер
			X 1 =Шт/Шж	X 2 =А/Жд	X 3 =Кұ/Кд	X 4 =Жд/Жұ
1	Жұмсақ жаздық бидай «Казахстанская 10»	0,048	0,44	0,47	0,38	0,88
2	Жұмсақ жаздық бидай «Алмекен»	0,045	0,5	0,55	0,51	0,88
3	Жұмсақ жаздық бидай «Казахстанская раннеспелая»	0,04	0,51	0,46	0,44	1
4	Жұмсақ жаздық бидай « Егемен»	0,044	0,35	0,57	0,014	0,87
5	Жұмсақ жаздық бидай «Мереке»	0,045	0,25	0,59	0,4	0,82
6	Күздік бидай «Сапалы»	0,04	0,28	0,56	0,32	0,9
7	Күздік бидай «Стекловидная 24»	0,044	0,48	0,49	0,44	0,92
8	Күздік бидай «Богарная 56»	0,041	0,29	0,57	0,24	0,86
9	Күздік бидай «Степная 75»	0,044	0,45	0,51	0,33	0,9
10	Күздік бидай «Алмакен»	0,042	0,32	0,55	0,35	0,87

2-кестедегі берілген ұнның технологиялық потенциал көрсеткіштері бойынша талдау жасалынып сұрыптардың өздеріне байланысты жекешеленген мынадай сипаттамасын талдаймыз.

байланысты болады.

Ұн ұшін де дәннің потенциалдық шамасын шығарған әдістемені қолданамыз. Бұдан ұн функциясы ұшін ұнның желімше мөлшерінің натураға қатынасын (Ж ұ /Н) аламыз, яғни

(желімше саны,%/натура, г/л) [12,13].

Осы әдіспен ұнның функция аргументтері ұшін басқа физикалық өзара сыбайлас көрсет-кіштердің катынасын қолданып көрсетеміз:

Мұндағы:Кұ-ұнның күлділігі, % Кд-дәннің күлділігі, %

F 2 (Жұ/H)=0,13+0,017X 1 -0,043X 2 -0,002X 3 -0,079X 4

Көптік корреляция коэффициентті R=0,896

Дисперсиялық қатынас (Фишер коэффициентті) F=10,723

Стьюдент коэффициенттері t 1 =2,685; t 2 =2,750; t 3 =0,605; t 4 =6,302

∑t i =2,685+2,750+0,605+6,302=12,342

m 1 =0,217; m 2 =0,223; m 3 =0,049; m 4 =0,511

Ұнның технологиялық потенциалын есептеу формуласы

ТП м =0,217 Шт/Шж + 0,223 А/Жд + 0,049 Кұ/Кд +0,511 Жд/Жұ (2)

Функцияны есептеу барысында ұнның желімшесіне дәннің натурасына қатынасын аламыз. Аргументтерді алу үшін X 1 табу үшін толық шынылықтың жалпы шынылыққа қатынасы. X 2 ақуыз құрамы дәннің желімшесіне қатынасы. X 3 ұнның желімшесі мен дәнніңжелімшесіне, X 4 дәннің желімшесі мен

ұнның желімшесіне қатынасымен табамыз [14,15].

Жаздық және күздік бидай сұрыптарының қамырының технологиялық потенциал көрсет-кіштері бойынша нәтижелері 3-кестеде берілген Бұдан қамыр функциясы үшін қамырдың сағыз мөлшерінің натураға қатынасын (А/Н) аламыз.

Кесте 3. Қамырдың потенциалдық шамасы

№	Бидай сұрыптарының үлгілері	Функция	Аргументтер
		F 3 (А/H)	X 1 =Жд/Жұ	X 2 =Кұ/Кд	X 3 =А/Жұ	X 4 =P/L
1	Жұмсақ жаздық бидай «Казахстанская 10»	0,29	0,44	0,47	0,38	0,02
2	Жұмсақ жаздық бидай «Алмекен»	0,34	0,5	0,55	0,51	0,08
3	Жұмсақ жаздық бидай «Казахстанская раннеспелая»	0,19	0,51	0,46	0,44	0,03
4	Жұмсақ жаздық бидай « Егемен»	0,37	0,35	0,57	0,014	0,01
5	Жұмсақ жаздық бидай «Мереке»	0,3	0,25	0,59	0,4	0,01
6	Күздік бидай «Сапалы»	0,32	0,28	0,56	0,32	0,017
7	Күздік бидай «Стекловидная 24»	0,27	0,48	0,49	0,44	0,04
8	Күздік бидай «Богарная 56»	0,33	0,29	0,57	0,24	0,01
9	Күздік бидай «Степная 75»	0,29	0,45	0,51	0,33	0,03
10	Күздік бидай «Алмакен»	0,38	0,32	0,55	0,35	0,019

3-кестедегі берілген қамырдың технологиялық потенциал көрсеткіштері бойынша талдау жасалынып математикалық моделін құрамыз .

Мұндағы: P/L- қамырдың серпімділігі мен созылғыштығына қатынасы, мм

F 3 (А/H) =1,241-1,056X 1 -0,948X 2 -0,399X 3 +4,397X 4

Көптік корреляция коэффициентті R=0,757

Дисперсиялық қатынас (Фишер коэффициентті) F=0,899

Стьюдент коэффициенттері: t 1 =1,533; t 2 =0,827; t 3 =2,083; t 4 =1,803

∑t i =1,533+0,827 +2,083 +1,803=6,246

m 1 =0,245; m 2 =0,132; m 3 =0,334; m 4 =0,289

Қамырдың технологиялық потенциалын есептеу формуласы

ТПт=0,245 Жд/Жұ +0,132 Кұ/Кд +0,334А/Жұ +0,289P/L (3)

4-кестедегі берілген нанның технологиялық потенциал көрсеткіштері бойынша талдау жасалынып сұрыптардың өздеріне байланысты жекешеленген мынадай сипаттамасын талдаймыз.

Кесте 4. Нанның потенциалдық шамасы

№	Бидай сұрыптарының үлгілері	Функция	Аргументтер
		F 4 (V/H)	X 1 = P/L	X 2 =Шт/Шж	X 3 =А/Жд	X 4 =Жз/Жұ
1	Жұмсақ жаздық бидай «Казахстанская 10»	0,95	0,3	0,44	0,47	0,44
2	Жұмсақ жаздық бидай «Алмекен»	0,92	4	0,5	0,55	0,5
3	Жұмсақ жаздық бидай «Казахстанская раннеспелая»	0,95	1,3	0,51	0,46	0,51
4	Жұмсақ жаздық бидай «Егемен»	0,89	1,1	0,35	0,57	0,35
5	Жұмсақ жаздық бидай «Мереке»	0,92	1,2	0,25	0,59	0,25
6	Күздік бидай «Сапалы»	0,96	1,8	0,28	0,56	0,28
7	Күздік бидай «Стекловидная 24»	0,95	1,8	0,48	0,49	0,48
8	Күздік бидай «Богарная 56»	0,92	1,3	0,33	0,57	0,29
9	Күздік бидай «Степная 75»	0,92	1,6	0,45	0,51	0,45
10	Күздік бидай «Алмакен»	0,93	1,5	0,33	0,55	0,32

4-кестедегі берілген нанның технологиялық потенциал көрсеткіштері бойынша талдау жасалынып математикалық моделін құрамыз.

F 4 (V/H)=1,761+0,028X 2 -0,196X 3 -1,268X 4 -0,319X 5

Көптік корреляция коэффициентті R=0,9465

Дисперсиялық қатынас (Фишер коэффициентті) F=22.11

Стьюдент коэффициенттері t 2 =6.421; t 3 =1.032; t 4 =8.; 5 =1.663

∑ t i =6.421+1.032+8.927+1.663=18.043

m 2 =0.355; m 3 =0.060;m 4 =0.494; m 5 =0.091

Нанның технологиялық потенциалын есептеу формуласы

ТП х =0,355 P/L +0,060 Шт/Шж +0,494 А/Жд+ 0,091 Жд/Жұ (4)

Жоғарыда алынған дән, ұн, қамыр және      нәтиежесі құрылымдар және жалпы толық нан үшін есептеу формулаларын (1,2,3,4)       сұрыптар  бойынша 5-кестеде берілді, ал пайдаланып, әрбір бидай сұрыптары бойынша,      диаграммадағы көрінісі суретте көрсетілген.

олардың құрылымдарының технологиялық потенциалдары есептелінді. Есептемелердің

Кесте 5. Бидай сұрыптарының дән, ұн, қамыр және нан бойынша технологиялық потенциалының жалпылама коэффициенттері

■ Дән ■ Ұн ■ Қамыр ■ Нан ■ Бидай сұрып ТП коэф

№	Бидай сұрыптарының үлгілері	Жалпылама коэффициенттер				Бидай сұрыптарының ТП коэффициенттері
		Дән	Ұн	Қамыр	Нан
1	Жұмсақ жаздық бидай «Казахстанская 10»	0,650	0,668	0,302	0.405	2,025
2	Жұмсақ жаздық бидай «Алмекен»	0,837	0,706	0,389	0.767	3,699
3	Жұмсақ жаздық бидай «Казахстанская раннеспелая»	0,661	0,746	0,341	0.766	2,514
4	Жұмсақ жаздық бидай «Егемен»	0,744	0,648	0,269	0.725	2,286
5	Жұмсақ жаздық бидай «Мереке»	0,744	0,624	0,276	0.755	2,399
6	Күздік бидай «Сапалы»	0,709	0,661	0,254	0.958	2,582
7	Күздік бидай «Стекловидная 24»	0,711	0,705	0,341	0.954	2,711
8	Күздік бидай «Богарная 56»	0,727	0,641	0,230	0.789	2,387
9	Күздік бидай «Степная 75»	0,720	0,687	0,296	0.888	2,591
10	Күздік бидай «Алмакен»	0,717	0,654	0,273	0.853	2,497

Сурет 1. Технологиялық потенциалының жалпылама коэффиценттері

Жұмсақ жаздық және күздік бидай сұрыптарының ішінен 10- түрлі бидай сұрып-тарының дән, ұн, қамыр, нандық қасиеттерін зерттеп технологиялық потенциалы анық-талды. Құрылымдардың технологиялық потен-циалдарының үлкен, орташа және кіші шамаларға ие. Кестедегі келтірілген потенциал шамасы дәндерге 0,650-0,837; ұнға 0,604-

0,746; қамырға 0,169-0,389; нанға 0,405-0,958, ал жалпы сұрыптарға байланыстысы 2,0253,699 өзгерістері байқалады. Дәндердің технологиялық потенциалдарын өзара салыстырғанда ең үлкен потенциалға 0,837 жұмсақ бидай Алмекенге қатысты орташасы Егемен, Мереке, Стекловидная 24, Богарная 56, Степная 75, Алмакен, төменгісі

Казахстанская 10 және Казахстанская раннеспелая болып тұр. Орташа шамадағы дәндердің технологиялық потенциалы 7-ге тән, кіші деңгейдегі 2- сұрыпта, ең үлкені бір сұрыпта екені көрініп тұр. Осы дән бойынша технологиялық потенциалын талдау, жалпы жұмсақ күздік және жаздық сұрыптарының сапалық деңгейлерінің көп айырмашылығы көрінбейді.

Осындай талдауды ұнның, қамырдың бидай сұрыптарының құрылымдары бойынша жүргізу арқылы, технологиялық потенциал-дарының айырмашылықтарын көреміз. Дәннің үлкен потенциалына қарағанда ұндыке төменірек сұрып Егемен (0,744 дән 0,648 ұн), дәнінің кіші потенциалына ұнның потенциалы жоғарырақ сұрып Казахстанская раннеспелая (0,661 дән 0,746 ұн). Ұнның жақсы қасиеттері қамырға берілетіні, технологиялық потенциал-дарына байланысты болатындығы байқалады сұрып Алмекен (0,706 ұн 0,389 қамыр), Казахстанская раннеспелая 0,746 ұн, 0,341 қамыр; Егемен 0,648 ұн, 0,269 қамыр, Богарная 56 641 ұн, 230 қамыр т.б.

Нанның технологиялық потенциалы сұрыптар бойынша қамырдың потенциалына тікелей байланыстылығы көрінбейді. Мысалы Казахстанская раннеспелая 0,341 қамыр, 0,766 нан, сұрып Сапалы 0,254 қамыр, 0,958 нан; сұрып Богарная 56 0,230 қамыр, 0,789 нан; сұрып Стекловидная 24 0,341 ұн, 0,954 нан. Сұрыптардың дәндері, ұндары, қамыры және нандары бойынша олардың сипаттайтын толық технологиялық потенциалдарының шамалар-ының есептелген деңгейі көрсетілген. Осы сұрыптардың толық технологиялық потенциалдары бойынша ранжировка жасап сапалық жағынан белсенділік анықтауға болады.

Қоpытынды

Бидай сұрыптарынан біртұтас ұндарды алудың стандарттық жүйесін қалыптастыруда олардың өзара технологиялық потенциалын салыстыру арқылы 10-бидай сұрыптарының ішінен үш топқа бөлуді қарастырылды: жоғарғы I, орта II және төменірек III. Осы бөлінген топтар бойынша жекеленген біртұтас ұндарды ірілігіне қарай: үлкен, орта және кіші деп әрбір сұрыптан үш түрлі біртұтас ұндардың түрлері шығарылды. Жалпы зерттеудің қортындысы бойынша, біртұтас ұнды бидай сұрыптарынан алудың және технологиялық потенциалдарына байланысты ғылыми тұрғыдан құрастырудың тиімділігі жоғары болатынын көрсетеді.

Біртұтас бидай ұндарының стандарттық сұрыптарын қалыптастыра отырып, нан өнімдерінің стандарттық талаптарға сәйкес рецептураларының негізін қалайды.

Зерттеу нәтижелерін талдау бойынша дән, ұн, қамыр, нан бойынша математикалық, көптік корреляция, Фишер, Стъюдент коэффи-циенттері есептелініп технологиялық потенциал шығарылды.

Бидай сұрыптарының дән, ұн, қамыр және нан бойынша технологиялық потенциал-ының жалпылама коэффициенттері бойынша жоғары көрсеткіш жаздық бидай сұрыптары бойынша I-топ Алмекен -3,699, казахстанская раннеспелая- 2,514, күздік бидай сұрыптары бойынша Стекловидная 24-2,711, Степная 752,591 жоғары технологиялық потенциалға ие. Орташа көрсеткіш жаздық бидай сұрып-тарында II-топ Мереке -2,286, Егемен- 2,399 күздік бидай бойынша Сапалы -2,497, Алмакен -2,582 төменгі көрсеткіш III-топ жаздық бидай Казахстанская 10-2,025, күздік бидай Богарная 56-2,387 көрсеткішті құрады.

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДEБИEТТEP ТIЗIМI

• 1.    Урозалиев Р. А., Изтаев А. И., Кулажанов Т. К., Есимбекова М. А., Аширбаева С. А., Онгарбаева Н. О., Искакова Г. К., Якияева М. А. Селекция, производство, переработка пшеницы и тритикале: монография. – Алматы: ТОО «Издательство Фортуна Полиграф», 2023. – 1048 с.

• 2.    Онгарбаева Н. О., Аскарбеков Э. Б. Ұн технологиясы: оқулық / Г. А. Егоровтың қолдауымен. – Алматы: АТУ, 2014. – 143 б.

• 3.    Искакова Г. К., Мулдабекова Б. Ж. Макарон өндірісінің технологиясы. Шикізаттар мен материалдар: оқу құралы. – Алматы: Полиграфия-сервис и К, 2014. – 166 б.

• 4.    Онгарбаева Н., Нургожина Ж. К. Астық сапасын анықтау тәсілдері : оқу құралы. – Алматы: АТУ, 2014. – 98 б.

• 5.    Байысбаева М. П. Наубайхана өндірісінде қолданылатын шикізаттар мен материалдар: оқу құралы. – Алматы, 2016. – 74 б.

• 6.    Валекжанин В. С. Источники селекционно-ценных признаков в селекции интенсивных и полуинтенсивных сортов яровой мягкой пшеницы // Вестник Алтайского государственного аграрного университета. – 2014. – № 11 (121). – С. 5–9.

• 1.    7. Волкова Н. А. Технологические и биохимические показатели качества зерна сортов озимых культур в Северном Зауралье: автореф. Дис. канд. техн. наук: 06.01.05 / Волкова Наталья Алексеевна; Гос. аграр. ун-т Сев. Зауралья. – Тюмень, 2015. – 198 с.

• 8.    Баубеков С., Сейтпанов П. Өнім сапасын бақылау : оқу құралы. – Астана: Фолиант, 2014. – 152 б.

• 9.    Ковальской Л. П. Лабораторный практикум по общей технологии пищевых производств / под ред. – М.: Агропромиздат, 2011. – 336 с.

• 10.    Тутов Н. Г., Авроров Г. В., Авроров В. А. Производство хлеба и хлебобулочных изделий на малых предприятиях: монография. – М.: Издательство ТНТ, 2021. – 231 с.

• 11.    Онгарбаева Н. О., Батырбаева Н. Б., Нургожина Ж. К. Дәннің, ұнның және жарманың сапасын бақылау: оқулық. – Алматы, 2016. – 99 б.

• 12.    Сергеева И. Ю., Кардашева М. В. Физико-химические основы и общие принципы переработки растительного сырья: лабораторный практикум. – Кемерово, 2020. – 204 с.

• 13.    Рубец В. С., Ворончихина И. Н., Пыльнев В. В., Ворончихин В. В., Маренкова А. Г. Влияние метеорологических условий на качество зерна яровой пшеницы (Triticum L.) // Известия Тимирязевской сельскохозяйственной академии. – 2021. – Вып. 5. – С. 89–108.

• 14.    Манжесов В. И., Тертычная Т. Н., Калашникова С. В. Технология хранения продукции растениеводства. – СПб.: ГИОРД, 2018. – 464 с.

• 15.    Черных В. Я., Иванов В. С. Регулирование сахарообразующей способности хлебопекарной муки: монография. – М.: Буки Веди, 2019. – 142 с.