Пектин экстрактысы қосылған көкөніс түстік тағам консервілерінің технологиясын әзірлеу және сапасын бағалау

ҒТАМР 65.53.30                                   

Кіріспе

Соңғы жылдары жоғары сапалы көкөніс консервілеріне, соның ішінде консерванттар қосылмаған немесе аз мөлшерде қосылған салат түрінде тұтынылатын дәмтағам және түстік тағам консервілеріне деген сұраныс жыл сайын артып келеді. Халықтың осы өнімдерге деген қажет-тілігін қамтамасыз ету үшін мұндай өнімдердің ассортиментін кеңейту және олардың тағамдық құндылығын жоғарылату мақсатында ағзадан улы элементтерді шығаруға қабілетті тағамдық заттар қосылған, құрамында табиғи антиокси-данттар мен биологиялық белсенді заттары бар пайдалы дәмтағам және түстік тағам консер- вілерін әзірлеу ғылыми-тәжірибелік тұрғыдан негізделген өзекті міндеттердің бірі болып сана-лады. Көбіне отырып жұмыс жасау өмір салтын ұстанатын адамдар санының артуы, сондай-ақ дұрыс тамақтанбаумен байланысты аурулардың көбейіп тұрған жағдайында денсаулықты нығай-туға және түрлі аурулардың алдын алуға ықпал ететін өнімдерді әзірлеу аса маңызды [1-3].

Көкөніс түстік тағам консервілері халық арасында кең сұранысқа ие, алайда дәстүрлі рецептуралар көбіне тағамдық талшықтармен, функционалдық ингредиенттермен жеткілікті деңгейде байытылмаған. Осыған байланысты пектин немесе пектин экстрактысы қосылған жаңа рецептуралар әзірлеу көкөністен алынған консерві өнімдерінің тағамдық және биология-лық құндылығын арттыруға, сондай-ақ олардың құрылымдық-механикалық және органолептика-лық көрсеткіштерін жақсартуға мүмкіндік береді.

Пектин экстрактысы қосылған көкөніс негізінде жасалған түстік тағам консервілері тұтынушылардың денсаулығын нығайтуға, иммунитетін арттыруға ықпал етіп, әртүрлі аурулардың алдын алуға және белсенді өмір салтын қалыптастыруға септігін тигізеді. Яғни, көкөніс шикізатының және пектин құрамында кездесетін табиғи антиоксиданттар мен био-логиялық белсенді заттар адам ағзасына көптеген оң әсер етеді, атап айтқанда бос радикалдардан қорғау, иммунитетті күшейту, жүрек-қантамыр жүйесінің жұмысын жақсарту және басқа да пайдалы қасиеттерге ие [4-6].

Зерттеудің мақсаты – пектин экстрак-тысы қосылған асқабақ езбесі көкөніс түстік тағам консервілерінің жаңа рецептураларын әзірлеу және олардың органолептикалық сапа-сын бағалау арқылы функционалдық бағыттағы консерві өнімдерінің тағамдық және биоло-гиялық құндылығын арттыру.

Пектин экстрактылары – өсімдік жасуша қабырғаларында кездесетін табиғи полиса-харидтер болып табылады және олардың құрылым түзуші, сорбциялық, детоксикациялық, антиоксиданттық қасиеттері жоғары. Пектин заттарын консерві өндірісінде пайдалану өнімнің құрылымдық тұрақтылығын арттырып қана қоймай, ас қорыту жүйесінің қызметін реттеуге, ауыр металдар мен токсиндерді байланыстыруға, өнімнің тұрақтылығын арттыруға, оның тағам-дық және биологиялық маңызын күшейтуге мүмкіндік береді. Сондықтан пектин экстрак-тысы қосылған көкөніс түстік тағам консерві-лерінің жаңа түрлерін әзірлеу және олардың сапалық көрсеткіштерін зерттеу тағам техно-логиясы саласындағы маңызды ғылыми бағыт-тардың бірі болып табылады және функцио-налдық консерві өнімдерінің ассортиментін кеңейтуге бағытталған маңызды мәнге ие [7].

Зерттеу материалдары мен әдістері

Ғылыми жұмыс барысында зерттеу нысандары ретінде асқабақ езбесі негізіндегі түстік тағам консервілері және асқабақ тұқым-дас көкөністерден (асқабақ, кәдіш) және алма жемісінен алынған пектин экстрактылары пайдаланылды.

Пектин экстрактылары өсімдік шикіза-тынан қышқылды-гидролиздік экстракция әдісі арқылы алынды. Экстракциялау процесі бары-сында температуралық режим, ортаның рН көрсеткіші және экстракциялау уақыты таң-далып, алынған экстрактылар сүзгіден өткізіліп, концентрацияланды. Белсенді пектин экстрак-тылары дайын өнімнің рецептурасына әртүрлі мөлшерде енгізілді (1-кесте).

Кесте 1. Асқабақ езбе-сорпасының (бақылау үлгісі) және пектин экстрактысы қосылған түстік тағам консервілерінің рецептуралары, %

№	Құрамы	Бақылау үлгісі	Кәдіш пектин экстрактысы	Асқабақ пектин экстрактысы	Алма пектин экстрактысы
1	Асқабақ тазаланған	60	60	60	60
2	Сәбіз тазаланған	12	12	12	12
3	Пияз тазаланған	10	10	10	10
4	Сарымсақ	0,2	0,2	0,2	0,2
5	Өсімдік майы	1,5	1,5	1,5	1,5
6	Тұз	0,75	0,75	0,75	0,75
7	Қара бұрыш ұнтақ	0,02	0,02	0,02	0,02
8	Лимон қышқылы	0,7	0,7	0,7	0,7
9	Су  немесе  көкөніс сорпасы	15	12	12	12
10	Кәдіш        пектин экстрактісі		3	-	-
11	Асқабақ       пектин экстрактісі		-	3	-
12	Алма         пектин экстрактісі		-	-	3

Асцабац — дэрумендер мен минерал-дарға бай табиғи көкөніс. Асқабақтың жеміс жұмсағы биологиялық белсенді заттарға бай болып келеді. Оның құрамында құрғақ заттар мөлшері 15–18 %, қанттар 8–10 % аралығында болады. Сонымен қатар пектинді заттар, азотты қосылыстар, калий, кальций, магний және темір туздары, сондай-ац С, Bi, В2, РР дэрумендерi мен А провитаминi (в-каротин) аныцталFан. Бұл қосылыстар ағзаның антиоксиданттық қорғанысын күшейтіп, зат алмасу процестерін реттеуде мацызды рел атцарады [8, 9].

Асцабац туцымдарыныц химиялыц цурамы да жоғары тағамдық құндылығымен ерекшеленеді. Олардың құрамында майлы май мелшерi 36-52 % цурайды, сондай-ац фито-стериндер, органикалық қышқылдар, шайырлы заттар және жасұнық (0,7 %) кездеседі. Аталған компоненттер жYрек-цан тамыр жYЙесiнiн, қызметін қолдауға, ас қорыту процестерін жақсартуға және ағзаның функционалдық жаFдайын оцтайландыруFа ыцпал етедi.

Асцабац езбе-сорпасы — бул кекенiс-терден (негізінен асқабақтан) дайындалған, бiркелкi жэне жумсац консистенциялы бiрiн-шілік түстік тағам. Ол көкөністерді қайнату, пассерлеу және езу арқылы дайындалатын біртекті масса. Пектин экстрактысы қосылған езілген көкөністер мен ақ тұздыққа негізделген бул енiм - асцорытуFа жещл эрi цоректiк заттарға бай болғандықтан балалар мен егде жастағы адамдарға да ұсынылатын тағам [10, 11].

Шигазатты дайындау (асцабац, сэб1з, пияз, сарымсац) I

Жуу

I

Сурыптау

I

Тазалау жэне шаю

I

Кесу

I

Каинату (асцабац)

I

Пассерлеу (еэб1з, пияз, сарымсац)

I

Араластыру

I

Езу (ек1 есел1)

I

Туз жэне дэмдеуштер цосу

I

Лимон цышцылын цосу

I

Пектин экстрактісін енгізу (кәдіш, асқабақ және алма)

I

БанкаFа салу

I

Герметикалыц жабу

I

Стерилдеу

I

Салцындату

Сурет 1. Пектин экстрактысы цосылFан асцабац езбе-сорпасы туст1к таFам консервюшщ технологиялыц сулбасы

TYCTiK TaFaM консервiлерiнiц технология-сы дәстүрлі технологиялық сызбаға негізделе отырып әзірленді және келесі негізгі кезеңдерді қамтиды: шикізатты дайындау, көкөністерді механикалық өңдеу, жылумен өңдеу, езбе алу, пектин экстрактыларын цосу, гомогенизация-лау, ыдысца салу жэне стерильдеу. 1-суретте пектин экстрактысы цосылFaн асцабац езбе-сорпасы TYCтiк тaFaм консервiсiнiц техно-логиялыц сулбасы керсеттлген .

Асқабақ құрамындағы каротиноидтар мен фитохимиялық қосылыстар антиоксидант рөлін атқарады, яғни бос радикалдардан тіндерді қорғайды және қартаю процестерін баяулатады. Асқабақ сорпасында жоғары талшық пен ағзаға пайдалы микроэлементтер бар болFaндыцтaн, ол ас цорыту жYЙесiн жақсартады, іш қатуды болдырмайды және жYрек денсaулыFын цолдaуFa кемектеседi.

Асцабац езбе-сорпасыныц aссортиментiн кецейту Yшiн зiмбiр цосылFaн асцабац езбе- сорпасыныц рецептурасы алынды [12, 13].

СорпaFa зiмбiр (имбирь) цосу оныц дәмдік және функционалды қасиеттерін арттырады жэне антиоксиданттыц белсен-ділігін жоғарылатады. Яғни, зімбір құрамында тағамға ерекше қышқыл дәм және хош иіс беретін эфир майлары мен фенолды заттардың көп мөлшері бар. Зімбірдің қосылуы ағзаны уытты заттардан тaзaртуFa кемектеседi, бак-терияға қарсы иммундық әсерін күшейтеді және адамға күш береді. Оның химиялық құрамындағы фенолды қосылыстардың ерекше тобына жататын гингеролдар, шогаолдар және зингерон цосылыстары зiмбiрдiц антиоксиданттыц, цaбынуFa царсы жэне анти-микробтық қасиеттерін қамтамасыз етеді [14, 15]. Сонымен қатар зімбір қосу арқылы өнімнің биологиялыц цундыльнын арттырып, тaFaм-дарды В тобының және С витаминдерімен байыту кезделдi (2 - сурет).

Зімбір

С, аскорбин қышқылы В9, фолат

В6, пиридоксин

В4, холин

В2, рибофлавин

В5, пантотен

В1, тиамин

Сурет 2. Зімбір құрамындағы маңызды витаминдер мөлшері

Зiмбiр цосылFaн асцабац езбе-сорпасы жоғары тағамдық және биологиялық құндылыққа ие емдiк-профилaктикaлыц жэне функцио-налдыц бaFыттaFы TYCтiк тaFaм консервiсi болып табылады. СорпaFa цосылFaн пектин экстрактысы мен зiмбiрдiн, антиоксиданттыц жэне қабынуға қарсы қасиеттерінің үйлесуі өнімнің физиологиялыц цундыльнын едэуiр арттырады жэне адам aFзaсынa пайдалы эсерiн KYшейтедi. Бұл өнімнің функционалдық әсері ас қорыту жYЙесiнiц жумысын жацсарту, анти-оксиданттыц қорғанысты күшейту, ағзаның иммундық әсерін арттыру, зат алмасу процес-терiн реттеу, темен калориялы бола тұрып жоғары тағамдық құндылыққа ие болуы арқылы көрініс табады. TaFaмнын, езбе-сорпа TYрiндегi консистенциясы өнімнің сіңімділігін жоғарылатып, оны балалар, егде жастағы адамдар және диеталық тамақтану рационы үшін қолайлы етеді. Сонымен қатар, консервілеу технологиясы биологиялық белсенді заттардыц сакталуын цамтамасыз етедi [16, 17].

Fылыми деректерге сэйкес, зiмбiрдiн, тұрақты түрде қолданылуы иммундық жүйені ныFaйтaды, цабыну процестерiн темендетедi және ағзадан улы метаболиттердің шығарылуын жеделдетедi. Осы цaсиеттерi зiмбiрдi функцио- налдық тағамдар өндірісінде, соның ішінде консервіленген көкөніс өнімдерінің құрамына енгізуді ғылыми тұрғыдан негіздейді [16].

Зерттеу жұмыс барысында зімбір қосыл-ған асқабақ езбе-сорпасы түріндегі түстік тағам консервісінің рецептурасы мен технологиясы

әзірленді. Әзірленген рецептура мен технология түстік тағамдардың сапасын сақтай отырып, оның ұзақ мерзімді сақталуын қам-тамасыз етеді және функционалдық көкөніс консервілерінің ассортиментін кеңейтуге мүмкіндік береді [18, 19].

Кесте 2. Зімбір қосылған асқабақ езбе-сорпасы (бақылау үлгісі) және пектин экстрактысымен асқабақ езбе-сорпасы түстік тағам консервілерінің рецептуралары, %

№	Құрамы	Бақылау үлгісі	Кәдіш пектин экстрактысы	Асқабақ пектин экстрактысы	Алма пектин экстрактысы
1	Асқабақ тазалаған	60	60	60	60
2	Сәбіз тазаланған	12	12	12	12
3	Пияз тазаланған	8	8	8	8
4	Сарымсақ	0,2	0,2	0,2	0,2
5	Өсімдік майы	1,5	1,5	1,5	1,5
6	Тұз	0,75	0,75	0,75	0,75
7	Қара бұрыш	0,02	0,02	0,02	0,02
8	Лимон қышқылы	0,7	0,7	0,7	0,7
9	Су немесе көкөніс сорпасы	17	15	15	15
10	Зімбір (имбирь)	1,4	1,4	1,4	1,4
11	Кәдіш пектин экстрактысы	-	3	-	-
12	Асқабақ пектин экстрактысы	-	-	3	-
13	Алма пектин экстрактысы	-	-	-	3

Дайын өнімдердің органолептикалық сапасы дегустациялық әдіс арқылы бағаланды. Бағалау барысында өнімнің дәмі, иісі, түсі және консистенциясы негізгі көрсеткіштер ретінде қарастырылды. Әр көрсеткіш 5 балдық жүйе бойынша бағаланып, жалпы органолептикалық баға анықталды [20, 21].

Зерттеу нәтижелері және оларды талқылау

Зерттеу нәтижелері пектин экстракты-ларын асқабақ езбесі негізіндегі түстік тағам консервілерінің құрамына енгізу өнімнің сапалық көрсеткіштеріне оң әсер ететінін көрсетті. Атап айтқанда, пектин экстрактылары дайын өнімнің консистенциясын біркелкі етіп, құрылымдық тұрақтылығын арттырды.

Пектин экстрактылары қосылып әзір-ленген асқабақ езбе-сорпаларының органолеп-тикалық көрсеткіштерін бағалау нәтижелері диаграмма түрінде көрсетілген (3-сурет). Дегустациялық талдауға екі ассортименттегі түстік тағам консервілері: асқабақ езбе-сорпасы және зімбір қосылған асқабақ езбе-сорпасы

ұсынылды. Әрбір ассортимент асқабақ, кәдіш, алма шикізатынан алынған үш түрлі пектин экстрактыларын қолдану арқылы дайындалды.

Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, кәдіш пектин экстрактысы енгізілген асқабақ езбе-сорпасы барлық органолептикалық көрсет-кіштері бойынша жоғары бағаланды. Асқабақ пектин экстрактысы қосылған езбе-сорпа-сының консистенциясы салыстырмалы түрде сұйықтау, алма пектин экстрактысы қосылған езбе-сорпасы дәмі, иісі, сыртқы түрі мен консистенциясы бойынша төменірек көрсет-кіштерге ие болып, бір баллға кем бағаланды.

Зімбір қосылған асқабақ езбе-сорпаларын бағалау барысында асқабақ пектин экстрак-тысымен әзірленген үлгі барлық көрсеткіштері бойынша жоғары органолептикалық сапаны көрсетті. Ал кәдіш және алма пектин экс-трактылары енгізілген езбе-сорпалар кейбір бағалау параметрлері бойынша, мысалы, дәмі, иісі қышқылтым болып бір баллға төмен бағаланды.

Дәмі

Консистенци ясы

Асқабақ пектин экстрактысымен езбе-сорпа Кәдіш пектин экстрактысымен езбе-сорпа Алма пектин экстрактысымен езбе-сорпа

• а)    Пектин экстрактылары косылFан аскабак езбе-сорпалары

Сурет 3. Пектин экстрактылары қосылған түстік органалептикалык сапасына баFалау диаграммасы

Пектин экстрактыларының шығу тегі аскабак нeгiзiндeгi езбе-сорпалардьщ органо-лептикалық қасиеттеріне айтарлықтай әсер ететіні анықталды. Әртүрлі шикізаттан алынған пектин экстрактыларын қолдану өнімнің курылымдык-механикалык сипаттамалары мен дәмдік қасиеттеріне әркелкі ықпал етті. Атап айтқанда, кәдіш және асқабақ пектин экстрактысы косылFан Yлгiлeрдiч консис-тенциясы мен тұтқырлығы біркелкі, қою және сыртқы көрінісі тартымды болып бағаланды, бұл пектиннің су байланыстыру және гель түзу кабiлeтiнiц жоFары болуымен тYсiндiрiлeдi.

Алма пектин экстрактысы енгізілген езбе-сорпалардыц Yлгiлeрiндe курылымныц салыстырмалы түрде сұйық болуы, дәм мен иiстiц элсiз Yйлeсуi байкалып, органолептика-лык кeрсeткiштeрiнiц тeмeндeуiнe эсер eттi.

Зiмбiр косылFан аскабак езбе-сорпа-ларында пектин экстрактыларының әсері айқын көрінді. Бұл жағдайда асқабақ пектин экстрактысы колданылFан Yлгi дэмдiк Yйлe-сімділігі мен хош иісі бойынша жоғары бағаға

Зімбір қосылған асқабақ пектин экстрактысымен езбе-сорпа

Зімбір қосылған кәдіш пектин экстрактысымен езбе-сорпа

Зімбір қосылған алма пектин экстрактысымен езбе -сорпа

• б)    З1мб1р косылFан пектин экстрактылары-мен аскабак езбе-сорпалары

таFам консерв1лер1н1ц (аскабак езбе-сорпалары)

ие болды. Зімбірдің биологиялық белсенді косылыстары аскабак пeктинiмeн жаксы YЙ-лeсiп, енiмнiц жалпы органолептикалык каси-eттeрi жаксарFаны аныкталды.

Органолептикалық бағалау нәтижелері бойынша пектин экстрактысы қосылған үлгілер бақылау үлгісімен салыстырғанда жоғары кeрсeткiштeргe ие болды (4-кесте). 0шмнщ дәмі неғұрлым үйлесімді, жұмсақ және жаFымды болып, бегде дэм мен иiстeр анык-талмады. Түсі ашық, табиғи және тұрақты сипатка ие болды, бул пeктиннiц тYс турак-тандырFыш касиeттeрiмeн тYсiндiрiлeдi.

Консистенция керсeткiшi бойынша пектин экстрактылары косылFан тYстiк консер-выер бiртeктi, туткыр жэне жаFылFыш куры-лымымен ерекшеленді. Бұл пектин заттарының гель түзуші қабілетінің жоғары болуымен байланысты. Сонымен катар, пектин экстрак-тылары өнімнің су ұстау қабілетін арттырып, қабаттану құбылысының алдын алатыны аныкталды.

Кесте 3. Жогары баFалауFа ие болтан пектин косылган тустiк TaFaM консеpвiлеpiнiн органелептикалык сапасына сипаттама

№	Өнімнің атауы	Сыртқы түрі және консистенциясы	Түсі	Иісі	Дәмі	Жалпы баFалау
1	Аскабак езбе-сорпасы	бipтектi, жаксы езiл-ген, TYЙipшiксiз, бip-келкi масса. Консис-тенциясы жумсак, ор-таша қою, қабаттану белгiлеpi байкалмай-ды.	ашық сарыдан алтын-сары туске дейiн, аска-баққа тән табиғи pенi сакталган	таза, жагымды, аскабак-қа тән, бөтен иiссiз	сәл тәттілеу, жумсак, уйле-сімді, асқабаққа тән табиғи дәм айқын сезіледі бегде д9мсiз	25
2	Кәдіш пектин экстрактысы қосылған аскабак езбе-сорпасы	біртекті, жақсы езілген, түйіршіксіз, біркелкі масса. Консистенция-сы жумсак, кою, кабат-тану белгiлеpi жок	жагымды кыз-гыш сары тустi	таза, аска-баққа тән, бетен иiссiз	кышкылтым- тәтті, жұмсақ, жағымды дәм сезіледі, бөгде дэмсiз	25
3	Зiмбip косыл-ған асқабақ езбе-сорпасы	біркелкі, крем тәрізді, жақсы езілген масса. Консистенциясы жумсак эpi туткыр	канык сары рен-ктi, зiмбipдiн ко-сылуына байла-нысты  табиғи реңкінің    сәл күңгірттенуі байкалады	асқабаққа тән нәзік иіс зімбірдің жещл, сер-гіткіш, өткір емес жылы хош иiсi бар	асқабақтың табиғи тәттілігі зімбірдің    сәл ащылау эpi сер-гіткіш дәмімен толықтырылад ы	25
4	Зiмбip косыл-ған   асқабақ езбе-сорпасы (аскабак пектин экстрак-тысымен)	Консистенциясы  бip- тектi езбелi, кою масса	Канык саргыш-кызгылт тустi	Нәзік, өткір емес хош иiстi	уйлесiмдi, кыш-кылтым-тэт'п, бегде д9мсiз	25

3iM6ip косылган аскабак езбе-сорпасы-ның органолептикалық көрсеткіштері бойынша бақылау үлгісімен салыстырғанда дәмі мен иісінің айқындылығымен, күрделілігімен және тұтынушылық тартымдылығымен еpекшеленедi. Бул зiмбipдiн аз мелшерде қосылуы өнімнің органолептикалық сапасын жаксартуга MYMкiндiк беpетiнiн кеpсетедi.

Зерттеу барысында пектин экстрактылары-ның антиоксиданттық белсенділігі дайын өнімнің функционалдык багытын KYшейтетiнi далел-дендi. Пектиннш, табиги антиоксиданттык каси-еттері өнімнің физиологиялық құндылығын арттырып, оны күнделікті тұтынуға арналған функционалдық тағам өнімі ретінде ұсынуға MYMкiндiк беpедi.

Алынған нәтижелер әдеби деректермен салыстырганда, есiмдiк тектес пектин экстрак-тыларын консерві өндірісінде қолдану өнімнің сапасын жақсартуға және жаңа функционалдық енiмдеp азipлеуге тиiмдi екенiн кеpсетедi.

Қорытынды

Жүргізілген зерттеу нәтижесінде пектин экстрактысы косылган аскабак езбе-сорпасы негізінде дайындалған көкөніс түстік тағам консеpвiлеpiнiн жада рецептуралары мен техно-логиясы азipлендi. Оларга аскабакты кекенiс- терден алынған пектин экстрактыларын қолдану дайын өнімнің сапалық көрсеткіштеріне оң әсер ететiнi аныкталды.

Органолептикалық бағалау нәтижелері пектин экстрактысы қосылған үлгілердің дәмі, иісі, түсі және консистенциясы бойынша жоғары кеpсеткiштеpге ие екенiн кеpсеттi. 5-6 ай сактал-ғаннан кейін де өнімнің құрылымы біркелкі, жағымды консистенциялы және табиғи түсі туракты болып калыптасты.

Алынған деректер пектин экстрактыларын мақсатты түрде таңдау арқылы функционалды езбе-сорпалардын рецептурасы мен технология-сын жетілдіруге мүмкіндік береді. Пектин экстрактыларыныд енгiзiлуi TYCтiк тагам консер-вілерінің консистенциясын тұрақтандырып, курылымдык турактылыгын арттырып, тутыну-шылық қасиеттерін жақсартты. Сонымен қатар, пектиннің антиоксиданттық белсенділігі түстік тағам консервілерінің функционалдық бағытын күшейтіп, өнімдердің тұтынушылық қасиеттерін арттырып қана қоймай, олардың тағамдық және биологиялық құндылығын жоғарылатуға жағдай жасайды.

Осылайша, алынған нәтижелер пектин экстрактысын қолдана отырып әзірленген кекенiс TYCтiк тагам консеpвiлеpiн функцио- налдық бағыттағы өнім ассортиментін кеңейтуге мүмкіндін беретінін дәлелдейді.

Қаржыландыру туралы ақпарат

Бұл мақалада Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің бағдарламалық - мақсатты қаржыландырылған жобасы № BR 24993031 бойынша жүргізілген зерттеу нәтижесі көрсетілген.

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ