Семей қаласындағы құс фабрикаларынан алынған құс ұшаларының химиялық құрамын және технологиялық қасиеттерін зерттеу

Кіріспе .

Елімізде құс шаруашылығы ауыл шаруа-шылығының маңызды салаларының бірі болып табылады және халықты жоғары сапалы тағамдық өнімдермен қамтамасыз етуде елеулі рөл атқарады. Құс шаруашылығы саласының тиімді дамуы мен тұрақты жұмыс істеуі үшін бәсекеге қабілеттілікті арттыру бағытында инновациялық бизнес-модельдер мен басқару механизмдерін енгізу, қолданылатын ресурс-тардың ұтымды үйлесімін қамтамасыз ету, оларды тиімді бөлу және заманауи техноло-гияларды пайдалану қажеттілігі туындайды. Өндірістегі бәсекелестік деңгейінің жоғары болуы экономикалық тиімділікті арттырып, өнім сапасын жақсартуға ықпал ететіні дәлелденген [1, 2]. Осыған байланысты құс шаруашылығы кешендерінің тұрақты дамуын

қамтамасыз ету және саланың жалпы бәсекеге қабілеттілігін арттыру өзекті мәселелердің бірі болып саналады.

Құс шаруашылығы кешенінің экономи-калық тиімділігін арттыру — өндірістік үдеріс-терді ресурстарды үнемдейтін инновациялық технологиялар негізінде жетілдіру, сапалы әрі бәсекеге қабілетті өнім өндіру арқылы республика халқын құс еті мен жұмыртқамен толық қамтамасыз ету нәтижесінде жүзеге асырылады. Сонымен қатар, әлемдік нарықтың даму үрдістерін ескере отырып, экспорттық әлеуетті арттыру және құс еті өнімдерін шетел нарықтарына жеткізу көлемін ұлғайту — саланың экономикалық дамуын қамтамасыз етудің стратегиялық бағыты болып табылады.

Құс еті және оны қайта өңдеу өнімдері адамның ұтымды тамақтануының маңызды компоненттерінің бірі болып табылады. Бұл TaFaMgap жогары сапалы а^уыздыц, дэрумен-дердің, полиқанықпаған май қышқылдарының және дененің қалыпты дамуы үшін қажет баска заттардын, Ke3i болып табылады [3].

Халыктын жоFapы сапалы aзык-TYлiкке деген қажеттіліктерін қанағаттандыру қазіргі қоғамның маңызды әлеуметтік міндеті болып табылады.

Сон,гы жиырма жылдыкта жалпы эконо-микалық дағдарыс жағдайында біздің елімізде ауылшаруашылық өндірісінің, атап айтқанда құс шаруашылығының құлдырауы байқалады, ол кaзipгi уакытта халыкты жумыртка мен етпен толык камтамасыз ете алмайды.

ОсыFaн байланысты aзык-TYлiк нapыFы импорттық өндірістің мал өнімдерімен, соның ішінде құс етімен толтырыла бастады. Біздің елге ет өнімдерінен тауық ветчиналары шексіз мелшерде импортталады, олардын, салыстыр-малы арзандығына байланысты, олар халықтың ең көп бөлігі үшін ең қолжетімді және тұтынылатын ет өнімдері болып табылады [4].

Халыктын, кaжеттiлiктеpiн кaнaFaттaн-дыратын жоғары сапалы және экологиялық таза өнімдерді өндіру бүгінгі күні ауыл шаруашылығымен айналысатын мамандардың алдында тұрған негізгі мәселелердің бірі болып табылады [5].

Құс етін өңдеу процесінде тірі салмактын шамамен 10-13%-ын субeнiмдеpi бауыр, жүрек, тері, асқорыту жүйесіне қатысты бұлшықеттер және басқа да қосалқы өнімдер құрайды. Бұл көрсеткіш құстың еттілік деңгейіне байланысты өзгеріп отырады: еттің үлесі артқан сайын, алынатын негізгі және жанама өнімдердің мөлшері де көбейеді [6,7].

0ндеу кезiнде кус eнiмдеpi тaFaмдык, техникалық және жемдік өнімдерге өңделеді. Азык-TYлiк eнiмдеpiне сатуга жэне eнеpкэсiп-тік өңдеуге арналған құс еті (ұшасы), өңделген өнімге (бауыр, жүрек, қарын, мойын, бас, аяқ) жатады. Таза техникалық өнімдерге қауырсын және мамық шикізаты, иіс майы, безді иірімдер жатады. Дегенмен, экономикалық тиімділікке өнімді жинау және оларды белгілі бip макса-тына сэйкес ендеу аркылы кол жеткiзiледi, ягни aзык-TYлiк eнiмдеpiн азык-түлік өнімдерін өндіру үшін, техникалық өнімдерді техникалық өнімдерді өндіру үшін жэне жем eнiмдеpiн eндipу Yшiн пайдалану.

Кус шаруашылыгынын есу мен даму Yшiн орасан зор манызга ие. Кус шаруашы- лығын дамытудың объективті басты шарттары оның жоғары экономикалық тиімділігі мен тағамдық құндылығы болып табылады. Құс ұшасын бөлшектеу және сүйектен тазарту мехaнизмдеpi туралы заманауи гылыми эдiс тэсыдер бар.

0нiмдi кустын неriзri TYpлеpiне тауык, күркетауық, үйрек, қаз жатады. Барлығы тез жетiлуiмен, 2-3 айлыгында сойыс салмагына жетуімен және тірі салмақтың жеуге жарамды бeлiктеpiнiц жогары шыгымдылыгымен (5565%) ерекшеленеді. Ішінен тазартылған құс ушаларынын сою шыгымы 57-60%-га, ал жартылай тазартылган кустардын 77-80%-га жетедi. [8, 9].

Кез-келген технологиянын тиiмдiлiriнiц негізі технологиялық процесс барысында қолданылатын шикізаттың қасиеті өзгеруінің барлық заңдылықтарын білу болып табылады. Ет eнiмдеpiнiц технологиясында функцио-налдык-технологиялык кepсеткiштеp аса маңызды болып табылады: ылғал сақтау кaбiлетi, еттш, ылгал байланыстыру кaбiлетiн, ет шикізатының май сақтайтын қабілеті, сондай-ак эмульгациялау кaбiлетi мен эмуль-сияның тұрақтылығы (әсіресе ұсақ ұсақталған ет eнiмдеpiнiц технологиясында). Осы кер-сеткіштердің барлығы белгілі бір дәрежеде дайын өнімдердің сапалық сипаттамаларын аныктайды [10, 11].

Зерттеу материалдары мен әдістері

Зерттеу объектiлеpi: Семей каласын-дағы құс еттерін құс фабрикаларынан алынған: «Прииртыш бройлер» құс фабрикасы ЖШС, «Восток бройлер» балапандары, «Шыгыс-кус» шаруа қожалығы, «Приречное» агрофирмасы ЖШС.

Морфологиялық және химиялық құрамын зерттеу үшін өңделген құс ұшалары сатып алынды: жоғарыда көрсетілген 4 құс фабрикасынын, эр бipеуiнен 20 дана алынды.

Экспериментке арналған құс ұшалары белгіленген үлгіге сәйкес бөлшектеніп, содан кейін бұлшықет тіндері, тері, сүйектер және кepiнетiн сiцipлеp мен шемipшектеp анатомия-лык TYPДе бeлiндi жэне зерттеуге алынды.

Зерттеу жұмысына арналған шикізат pетiнде эpтYpлi кус TYpлеpiнiц етi — тауык, Yйpек, каз жэне кYpкетaуык — пайдаланылды. Алдымен құс еттері сыртқы ластанудан мұқият тазартылып, ағын сумен жуылды және бұлшықет тіндерінің бүтіндігін сақтай отырып, зерттеу жұмысына дайындалды. Әр үлгі бірдей жағдайларда өңделіп, бастапқы ылғалдылық пен температура кepсеткiштеpi тipкелдi.

Дайындалған еттер кейіннен еттартқыш-тан өткізіліп, ұсақталып тартылған масса алынды. Бұл тартылған ет үлгілері зерттеу жұмыстарының негізгі нысаны болып саналды және олардың физика-химиялық көрсеткіштері — атап айтқанда, ылғал байланыстыру қабілеті (ЫБҚ) мен ортаның белсенді қышқылдығы (рН) анықталды.

Сонымен қатар, ет талшықтарының беріктігін және құрылымдық-механикалық қасиеттерін бағалау мақсатында кесу кернеуі зерттелді. Бұл үшін алдын ала жуылған, бірақ бөлшектенбеген табиғи ет және субөнім үлгілері пайдаланылды. Мұндай тәсіл үлгінің табиғи құрылымын сақтауға және алынған нәтижелердің дәлдігі мен сенімділігін арт-тыруға мүмкіндік береді.

Физика-химиялық зерттеу әдістері

Еттің химиялық құрамын анықтау кезінде үлгінің бір бөлігі алынып, оның құрамындағы негізгі компоненттер — ылғал, май, күл және ақуыз мөлшері анықталды. Бұл көрсеткіштер өнімнің тағамдық және техноло-гиялық қасиеттерін бағалауда маңызды рөл атқарады. Зерттеу арнайы аспаптар арқылы жеделдетілген әдіспен жүргізілді. Әдістің мәні әр компонентті жеке анықтап, алынған нәтижелерді салыстыру арқылы өнімнің жалпы химиялық сипаттамасын белгілеуге негізделген [12].

Oртаның бeлсeнді қышқылдығын (рН) aнықтaу. рН көрсеткіші еттің биохимиялық күйін және сақтау тұрақтылығын сипаттайтын маңызды параметр болып табылады. Ол потенциометриялық әдіспен анықталды. Бұл үшін рН-метр-150МИ құрылғысы қолданылып, электродтар алдын ала дайындалған ет сүзіндісіне (ет пен судың қатынасы 1:10) батырылды. Ерітінді 20 °С температурада 30 минут тұндырылғаннан кейін рН мәні құрылғы шкаласында тіркелді. Бұл әдіс еттің қышқылдық деңгейін жоғары дәлдікпен анықтауға мүмкіндік береді және өнімнің балғындық дәрежесін бағалау үшін де қолданылады [13].

Еттің ылғал байланыстыру қабілетін (ЫБҚ) анықтау. Еттің технологиялық сапасын сипаттайтын маңызды көрсеткіштердің бірі — ылғал байланыстыру қабілеті. Ол Р. Грау және Р. Хамм әдісі бойынша анықталды. Зерттеу барысында ет үлгісі сүзгі қағазының арасына салынып, үстінен белгілі бір қысым түсірілді. Үлгіден бөлінген судың мөлшері сүзгі қағазында қалдырған дақтың ауданы арқылы бағаланды. Бұл әдіс еттің құрылымындағы судың байланысу дәрежесін, яғни сыртқы күш әсерінен ылғалды сақтап қалу қабілетін сипаттайды. ЫБҚ жоғары болған сайын, өнімнің шырындылығы мен консистенциясы жақсырақ болады [14, 15].

Еттің механикалық беріктігі мен құрыл-ымдық тығыздығын анықтау үшін кесу кернеуі өлшенді. Зерттеу арнайы механикалық құрыл-ғыда жүргізілді. Алдымен өнім үлгілері айналмалы құбырлы пышақ көмегімен цилиндр пішінінде (диаметрі шамамен 0,01 м) кесілді. Егер арнайы құрылғы болмаған жағдайда, үлгілер қолмен 0,02 × 0,02 м шаршы түрінде дайындалды.

Үлгі үстел бетіне дұрыстап орналастыр-ылып, кесу кезінде құрылғы дисплейінде қажетті күш көрсеткіштері автоматты түрде тіркелді. «Бастау» түймесін басқаннан кейін кесу құралы қозғалысқа келіп, сынама механикалық түрде бөлінді. Өлшеу кезінде барлық мәліметтер құрылғы жадында сақталып, кейін компьютерлік бағдарлама арқылы өңделді. Кесу кернеуінің шамасы келесі формула бойынша есептелді:

т = P / F, Па (1)

мұнда: P – кесу күші, Н;

F – кесу бетінің ауданы, м²;

R – үлгінің радиусы, м.

Нәтижелер және оларды талқылау

Зерттеу                   барысында тауық,қаз,күткетауық және уйрек еттерін физико-химиялық құрамы, рН сутек иондарының     концентрациясы,     ылғал байланыстыру қабілеті және кесу кернеуі анықталып кестелерде, көрсетілді.

Жұмыстың тәжірибелік бөлімі «Қaзақ қайта өңдеу және тағам өнеркәсіптері ғылыми зерттеу институты» (Семей филиалы) зертханасында жүргізілді.

Нәтижелер

Құс ұшасының әртүрлі ет бөліктерінің тағамдық құндылығы тек бұлшықет, дәнекер және май тіндерінің құрамына ғана емес, сонымен қатар оның химиялық құрамына да байланысты.

Кесте 1. Бройлер балапан етінің химиялық құрамы

№	Атауы	«Норма»		«Прииртышская» ЖШС құсфабрикасы		«Восток бройлер» ЖШС
		1 категория	2 категория	1 категория	2 категория	1 категория	2 категория
1	Ылғалдың массалық үлесі, %	69,0	73,7	67,2	70,8	68,0	69,5
2	Майдың  массалық үлесі, %	12,3	5,2	13,2	8,3	11,7	9,5
3	Күлдің   массалық үлесі, %	0,8	0,9	0,9	1,2	1,1	1,2
4	Ақуыздың массалық үлесі, %	17,6	19,7	18,7	19,7	19,2	19,8

Екі өндірушінің де бройлер тауықтарының етіндегі ақуыз мен майдың мөлшері нормаға сәйкес келетіні анықталды, «Восток-бройлер» және «Прииртышская» ЖШС құс фабрикасының бройлер тауықтарындағы ақуыз ең жоғарығысы: 2 санат - 19,8%, мал мөлшері ең аз - 1 санат - 18,7 %, май ең көп 1 санат - 13,2 %, май мөлшері аз - 1 санат - санат - 8,3% «Прииртышская» ЖШС анықталды.

Кесте 2. Құс етінің химиялық құрамы және энергетикалық құндылығы

Атауы	«Шығыс-құс» шаруақожалығы				«Агрофирма Приречное» ЖШС
	Тауық-тар	Үйрек-тер	Қаздар	Күрке-тауық	Тауықтар	Үйректер	Қаздар	Күрке-тауық
Ылғалдылық нормасы, %	61,9	45,6	45,0	57,3	61,9	45,6	45,0	57,3
Ылғалдылықтың Массалық үлесі, %	62,6	47,3	45,0	58,6	62,0	46,1	46,0	57,5
Май бойынша норма	18,4	38,0	39,0	22,0	18,4	38,0	39,0	22,0
Майдың массалық үлесі, %	18,4	37,0	39,0	21,0	18,0	38,6	39,0	21,0
Күл бойынша норма	0,8	0,6	0,8	0,9	0,8	0,6	0,8	0,9
Күлді массалық үлесі, %	0,8	0,8	0,8	0,6	0,8	0,7	0,8	0,8
Ақуыз бойынша норма	18,2	15,8	15,2	19,5	18,2	15,8	15,2	19,5
Ақуыз массалық үлесі, %	18,2	14,9	15,2	19,8	19,2	14,6	14,2	20,7

Екі өндірушінің де құс етінің химиялық құс шаруа қожалығының тауықтары мен құрамы нормаға сәйкес келетіні анықталды, күркетауықтарында байқалады. 19,2 және 20,7%, ақуыздың ең жоғары мөлшері "Приречное" жеке бұл нормадан 5-6% - ға.

Кесте 3. «Прииртышская» құс шаруашылығындағы құс етімен және Бройлер тауық етінің функционалдық және технологиялық қасиеттері

Атауы	«Прииртышская» Құс шаруашылығы		«Восток бройлер» Құс шаруашылығы
	1 санат	2 санат	1 санат	2 санат
Белсенді қышқылдық, Рн	6,15	6,40	6,31	6,47
Ылғалды байланыстыру қабілеті (ЫБҚ), %	68,2	70,7	70,2	71,8
Ылғалды ұстау қабілеті (ЫҰҚ), %	64,2	66,7	66,2	67,8
Май ұстау қабілеті (МҰҚ), %	80,2	81,2	80,7	81,5
Эмульгациялауқабілеті (ЭҚ), %	77,3	77,6	77,8	77,6
Кесукернеуі, кПа	1,4	1,5	1,4	1,5
Тығыздығы, кг/м3	1055,3	1063,8	1056,1	1058,7

Бройлер балапан етінің бұлшықет ұлпасы-ның суды байланыстыру қабілеті жоғары, 68,2%-дан 72,3%-ға дейін болатыны анықталды. Бұл ақуыз мөлшері салыстырмалы түрде жоғары және майдың төмен мөлшері бар бұл тауық-тардың етімен түсіндіріледі. pH мәні 6,15-6,47 бірлік диапазонында, ылғал байланыстыру қабілетімен байланысты, pН неғұрлым жоғары болса, ылғал байланыстыру қабілеті соғұрлым жоғары болады.

Алайда, суды байланыстыру қабілеті тек ақуыз жүйесінің суды байланыстыру және ұстап тұру мүмкіндігін сипаттайды. Бройлер балапан етінің су сыйымдылығы 64,2-67,8%, майлылығы

(май ұстау қабілеті) 80,2-81,5%. Бұл көрсеткіштер бройлер балапан етінің шырындылыққа және өнімнің жақсы консистенциясына мүмкіндік беретінін көрсетеді. «Восток-Бройлер» құс шар-уашылығының балапан етінің эмульгациялау қабілеті жоғарырақ (77,6-77,8%).

Бройлер балапандары етінің кесу кернеуі төмен, 1,4-1,5 кПа; кесу кернеуі неғұрлым төмен болса, өнім соғұрлым жұмсақ болады. Бройлер тауық етінің тығыздығы оның майлылығына байланысты; тиісінше, 1-санат етінің (1055,31056 кг/м³) тығыздығы 2-санаттағы еттен (1058,7-1063,8 кг/м³) төмен.

Кесте 4. Құс етінің әртүрлі түрлерінің функционалдық және технологиялық қасиеттері

Көрсеткіштердің атауы	Шаруақожалығы «Шығыс-құс»				ЖШС «Агрофирма «Приречное»
	Тауық	Күркет ауық	Қаз	Уйрек	Тауық	Күркет ауық	Қаз	Уйре к
Белсенді қышқылдық орта, Рh	5,81	6,48	5,73	5,69	5,80	6,45	5,70	5,65
Ылғалды байланыстыру қабілеті (ЫБҚ), %	67,0	54,6	52,2	50,9	67,2	54,4	52,0	60,1
Ылғалды ұстау қабілеті (ЫҰҚ), %	61,2	48,5	47,6	47,0	61,2	48,3	47,4	47,1
Май ұстау қабілеті (МҰҚ), %	68,0	15,2	61,1	62,2	67,9	15,0	61,0	62,4
Эмульгациялау қабілеті (ЭҚ), %	70,8	50,2	51,0	52,3	70,6	50,1	50,8	52,0
Кесу кернеуі, кПа	2,3	2,6	5,4	5,2	2,2	2,6	5,3	5,3
Тығыздығы, кг/м3	1048,2	1045,1	1023,6	1024,8	1048,6	1045,1	1023,6	1024, 8

Күркетауық, қаздар мен үйректердің бұлшықет ұлпаларының гидрофильді қабілеті төмен екендігі анықталды (күркетауықтарда 47,0-47,1%; қаздарда - 47,4-47,6%; үйректерде -48,3-48,5%), бұл еттің құрылымдық сипаттамаларына әсер етеді. Күркетауық етінің май ұстау қабілетінің 15,0-15,2% алынған мәндері шикі-затты өңдеу кезінде майдың жоғалуы жоғары болады, қаздар мен үйректерде 61,0-62,4%; тауықтарда - 67,9-68,0%. pН=5,65-6,48 бірлік, бұл одан әрі өңдеу үшін оңтайлы, өйткені жоғары мәндер дайын өнімнің сапасына теріс әсер етеді. Қаздардағы кесу кернеуінің көрсеткіштері 5,3-5,4 кПа, үйректерде 5,2-5,3 кПа, бұл құстардың бұлшықет тінінің жоғары беріктігі мен тығыз консистенциясын көрсетеді, бұл кейіннен өңдеу кезінде соңғы өнімнің қаттылығына әсер етеді. Тауық етінің (2,2-2,3 кПа) және күркетауықтың (2,6 кПа) кесу кернеуі айтарлықтай төмен, бұл соңғы өнімнің жұмсақ екенін көрсетеді. Ет тығыздығы майлылық пен ылғалдылыққа байланысты, майдың жоғарылауымен ет тығыздығы төмендейді. Қаздардағы еттің ең төменгі тығыздығы (1023,6 кг/м3) және үйректер (1024,8 кг/м3), тауықтарда жоғары (1048,2-1048,6 кг/м3) және күркетауық (1045,1 кг / м3)

Осылайша, құс етінің бұлшықет ұлпаларының (тауық, күркетауық, қаз, үйрек) функционалды-технологиялық және құрылым-дық-механикалық көрсеткіштерін анықтау нәтижесінде ет шикізатын пайдалану бағытын анықтайтын шамалардың оңтайлы мәндеріне байланысты шикізаттың бұл түрі одан әрі өңдеуге және сапалы өнім алуға оңтайлы деген қорытынды жасауға болады.

Қорытынды

Әртүрлі өндірушілерден іріктелген бройлер балапандарының және үй құстары (тауықтар, қаздар, үйрек, күркетауық) химиялық құрамы, функционалдық-технологиялық қасиеттері (ыл-ғал байланыстыру қасиеті, тығыздық, рН, кесу кернеуі және т.б.) зерттелді. Химиялық құрамы бойынша ақуыздың ең жоғары көрсеткіші күркетауық етінде - 19,8-20,7%; 1-санаттағы бройлер балапандарының етінде - 18,7-19,2%; 2-санаттағы бройлер балапандарының етінде -19,7-19,8%; тауықтардың етінде - 18,2-19,2% болатыны анықталды. Үйректер мен қаздардың етіндегі ақуыз мөлшері едәуір төмен - 14,915,2%. Үйрек пен қаздардың етінде майдың мөлшері жоғары және 37-39% құрайды, бройлер балапандары, тауық және күркетауық етінде 15,2-21% -ды құрайды.

Функционалды-технологиялық қасиеттері бойынша ең жақсы көрсеткіштер бройлер балапандары мен тауықтардың етінде байқалады. Бұл еттердің ылғал байланыстыру, май ұстау және эмульгирлеу қабілеттері жоғары, сондай-ақ кесу кернеуі төмен, бұл соңғы өнімнің шырынды және жұмсақ болатынын білдіреді Күркетауық етінің орташа көрсеткіштері: ылғал ұстау қабілеті 48,3-48,5%, эмульгирлеу қабілеті 50,1-50,2%, май ұстау қабілеті 15,0-15,2%, кесу кернеуі 2,6 кПа, бұлшық ет тінінің консистенциясы тығыз және берік болуына байланысты түпкі өнім жұмсақ және аз шырынды болады.

Осылайша, бройлер балапандарының құс еті, тауық еті және күркетауық еттерінің маңыздылығы басым болып табылады. Салыс-тырмалы талдау күркетауықтың етінде ақуыздың көп мөлшері (21%-ға дейін), холестерині төмен және диеталық болып табылатынын (10-12%-ға дейін май) көрсетеді. Күркетауық етімен салыстырғанда тауық етінің өзіндік айқын дәмі болады, бұл оны не аз мөлшерде (еттің әр түрінен жасалған көп компонентті өнімдерде), не тек құс етінен тұратын өнімдерді өндіру үшін пайдалануға жарамды етеді.

Қаржыландыру туралы ақпарат

Зерттеу ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің қаржылық қолдауымен № BR24992938 ғылыми жобасы аясында орындалды.

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

• 1.    Кенжегузин М.Б. Концептуальные основы формирования казахстанской модели устойчивого экономичекского роста // В кн.: Казахстанская модель социально - экономического развития: научные основы построения и реализации. - Алматы: Атамұра, 2005. - 18 с.

• 2.    Сагадиев К.А Проблемы конкурентно способности национальной экономики // В кн.:

• 3.    Исабаев А. Ж. Ветеринарно-санитарная экспертиза продукции птицеводства. Учебно-методическое пособие по специальности 5В120200 — Ветеринарная санитария — Костанай, 2016. — 120 с.

• 4.    Курсовая работа «Ветеринарно-санитарная экспертиза мяса птицы», г.Троицк, 2007 г. [Электрон. ресурс] URL: http://www.bestreferat.ru/referat-181480. html (Дата обращения 19.01.18 г.)

• 5.    Курицына В. М. Ветеринарно-санитарная оценка мяса цыплят-бройлеров при применении в рационе экстракта сапропеля. Автореферат на соискание канд.вет.наук. Санкт-Петербург. — 2008 г. — С.5.

• 6.    Закипная Е.В. Технология птицепродуктов. Учебное пособие. — Благовещенск: Дальневосточный государственный аграрный университет (ДальГАУ), 2015. — 12 с.

• 7.    Yessimbekov Z., Kakimov A., Caporaso N., Suychinov A., Kabdylzhar B., Shariati M. A., Baikadamova A., DomínguezR.Lorenzo, J. M. Use of Meat-Bone Paste to Develop Calcium-Enriched Liver Pâté //Foods. – 2021. – Т.10. №9. – Р. 2042.

• 8.    Коснырева Л.М. Товароведение и экспертиза мяса и мясных товаров/Л.М. Коснырева, В.И. Криштафович, В.М. Поздняковский. - 4 изд., -М. Изд. Центр «Академия», 2008.-320 с.

• 9.    Шаравьев П.В. Основные проблемы птицеводства // Молодежь и наука. 2012. № 1. [Электронный ресурс]

• 10.    Использование биотехнологических приемов, пищевых добавок в технологии мясных продуктов (часть 2): Методические указания/Забашта Н.Н., Нестеренко А.А. - Краснодар:КубГАУ, 2019 - 32 с.

• 11.    Технология переработки продукции птицеводства: учебно-методическое пособие/ М. С.Шашков, А. И. Портной. - Горки: БГСХА, 2018. -194 с.

• 12.    Антипова Л.В, Глотова И.А, Рогов И.А. Методы исследования мяса и мясных продуктов. – М.: Колос . 2001. - 376 с.

• 13.    СТ РК ИСО 2917-2009. Мясо и мясные продукты. Определение рН. Контрольный метод. -Введ. С 2010-07-01. - Астана: Госстандарт Республики Казахстан, 2010. - 16 с

• 14.    Пат. KZ28152 РК. Cпособ определения водосвязывающей способности пищевых продуктов. Б.Б. Кабулов, А.К. Какимов, Ж.С. Есимбеков, Н.К. Ибрагимов; опубл. 17.02.2014, бюл. №2.

• 15.    Barbut S. Measuring water holding capacity in poultry meat // Poultry ScienceVol. 103, Issue 5, May 2024, R. 103577

Проблемы устойчивого экономического развития в условиях глобализации. – Алматы, 2003. - Т 1. - С. 8990.