Бурханы шашны сэтгэл зүй монголчуудад уламжлагдсан

Хураангуй. Бурханы шашны сэтгэл зүйн Авидхарма болон Калачакрагийн номлолыг орчин үеийн шинжлэх ухааны онолтой харьцуулан авч үзэхийг оролдсон нийтлэл болно.

Түлхүүр үг: Бурхан шашин, Авидхарма, Калачакра, сэтгэл зүй.

Ишлэл

Отгонбаяр Цэрэнбат. Бурханы шашны сэтгэл зүй монголчуудад уламжлагдсан нь // Зүүн зүгийн вектор: түүх, нийгэм, улс. 2026; 1: (Орос хэл дээр). Х. 79–84.

Бурханы шашны сэтгэл зүй монголчуудад уламжлагдсан нь Бурханы шашинт монголчууд болон бүтэц хүрээлэн буй орчинтойгоо зохицох есон хэмээн том агуулгыг товчлон хамруулав.

Монголд бурханы номлол энэтхэг хятад түвдээр дамжин гурвантаа дэлгэрс-нийг өөрсдийн онцлогт тулгуурлан нутагшуулсан байдаг. Бурханы номлол нь янагш болон ил чанагш болон далд хоер үнэн дээр тулгуурлан

• 1. Уур хилэнгүй эгэл хэвийн аав ээж үр хүүхдийн үүрэг хүлээн амьдрах

• 2.    Бусдыг байгаагаар нь хүлээн зөвшөөрч чаддаг чадвар суух.

• 3.    Өөрийн сэтгэлээ номхтгож чаддаг /архи тамхи эсэн бусын үйлийг тэвчих / хүмүүнийг ес зүй сахисан бурханы шашинтан монгол хүмүүн гэж нэрийдсээр иржээ.

• 2.    Могой-уур

• 3.    тахиагаар зүйрлэн авч хамаг муу бүгдийг үүсгэгч хэмээн үзэж муу бүгдийг үүсгэгч хэмээн үзэж энэ гурваас сэргийлж чадваас дараагийн цагирагт орж нар зөв эргэлтийн цагирагт орж нар зөв эргэлтийн дагуу өгсөн сайжирч буйг цагаан дэвсгэр дээр харуулан,хүмүүн, асар тэнгэр, урт наст тэнгэр гэх сайн заяанд төрж буйг үзүүлээд эс сэргийлбээс хар дэвсгэр дээр уруудан зурж дараагийн цагираг доторхи там бирд адгуус гэх муу заяанд төрдгийг дүрслэн зуржээ.

  

Бид агаарт эргэлдэж байгаа бөмбөрцөг дэлхий дээр амьдардаг хэн хэзээ бүтээсэн яагаад эргэлдэж байгаа талаар одоохондоо нотолсон зүйл үгүй таамаг төдий.

Энэ талаархи шашины зарим нэг номлолыг материлист үзэлтэнгүүд худал му-хар сүсэг гэж хэлэхээс бус ингээд буруу гэдгийг нь шинжлэх ухаанаар нотолсон зүйл бас байхгүй. Эвалюцийн онолын эцэг гэгдэх Чарльз Дарвин гэх эрдэмтэн хүн сармагчнаас үүссэн гэх онолыг барьсаар олон жил өнгөрлөө нэг ч сармагчин хүн болсонгүй. Тэгвэл Германы эрдэмтэн Альберт Энштэйны хэлснээр хамгийн шинжлэх ухаанч шашныг буддизм гэдэг ба үүнийг нь судлаад үзэх нь алс ирээдүйн гаргалгаа болох магадлагаатай гэж хэлсэн үзэл бодлын үүднээс энэхүү илтгэлийг тавьж байна.

Бурхан будда энэхүү орчлонгийн системийг хүмүүст ойлгуулахын тухайд орчлонгийн хүрд хэмээх зураглал зохиосныг товч танилцуулбал орчлон эхлэл төгсгөлгүй учир бөөрөнхий хэлбэрээр дүрсэлсэн.

Уг зургийн голд 1. гахай — мунхаг

Гадна хүрдэнд эдгээр 6 төрөл нь сансар нирваанд хэрхэн эргэлдэх есыг 12 дүрсээр зурж харуулжээ.

• 1.    Таяг тулсан сохор хүнээр зүйрлэсэн нь мунхагаар явбал энэ мэтийг сануул-жээ.

• 2.    Хуран үйлдэгч шавар зэрэг зүйлийг цуглуулан ваар хийж буй хүнээр дүрсэлсэн нь хэрэгтэй хэрэггүй юмыг цуглуулж буйг харуулсан /өөрт хэрэггүй эд эдлэл цуглуулсаар хураасаар байдаг/

• 3.    Тийн мэдэх сармагчин модноос жимс авч буйгаар дүрсэлсэн нь өөрт оногд-сон хувь заяагаар тохиож буйг харуулсан

• 4.    Нэр дүрс үүгээр бие ба сэтгэлийг бүрдүүлэгч 5 цогц буй болохыг харуул-сан.

• 5.    Төрөн түгэхүй хэмээхийг хоосон байшингаар дүрсэлсэн үүгээр боломж чи-нийх байхыг харуулсан.

• 6.    Хүртэхүй үүгээр эр эм 2 хурьцал хийж буйгаар дүрсэлсэн энэ нь нүд чих хамар ам гэх мэт мэдрэхүйн ухаан төрж буйг харуулжээ.

• 7.    Амсуурга буюу мэдрэхүй үүгээр нүдэндээ сум зоосон хүнээр дүрслэн зов-лон жаргалыг мэдэрч мунхараад сохор болсон мэтийг дүрсэлсэн.

• 8.    Шунахай үүгээр орчлонгийн алив зүйлд шунахыг харуулж байна.

• 9.    Авахуй үүгээр зөвхөн авахын дон шүгэлж үхсэн ч хамаагүй гэх нэгнийг дүрсэлжээ.

• 10.    Болохуй үүгээр сайн муу үйл бүгдийг хурааж үйлээ эдлэх ес гүйцснийг харуулжээ.

• 11.    Төрөхүй үүгээр үйл гүйцээд төрөх оронд заяагдснийг харуулжээ.

• 12.    Өтлөх үхэхүй үүгээр хүүр дүүрч яваа хүмүүнийг дүрсэлжээ.

Дээрх 12 шүтэн барилдлага нь хүмүүний нэг удаагийн амьдралд тохиох боломжгүй боловч хоер юмуу түүнээс дээш төрөл тутамд давтагддаг циклтэй...

Энэхүү хүрдний гадна хэсэгт хүрдийг атгаж зуурсан матраар үхлийн эзнийг дүрсэлж хэн ч тойрч гарахгүйг сануулсан байдаг

Энэ хүрднээс гарах арга ухааныг зүүн дээр зогсож буй бурхан багш зааж буй-гаар дүрсэлжээ. Энэхүү тайлбарыг Монгол лам Ишжанцан бээр ингэж тайлбар-лажээ.

Ерөнхийдөө гадаад сав орчлонгийн тогтолцоо иймэрхүү байдаг гэдгийг дүрсэлсэн буддын тайлбар номлол байдаг. Одоо шимийн амьтаны тогтолцоог харуулбал сар болон бусад гариг эрхэсийг шинжлэхдээ сарны дээж авч үздэгтэй адил сав орчлонг шинжлэхдээ шимийн амьтан хүнийг нарийн судлах хэрэгтэй. Бурханы шашинтан монголчууд хүмүүний гадаад болон дотоод бүтэц хүрээлэн буй орчинтойгоо зохицох зохицолын талаар дурдвал

• А. Гадаад бүтэц.

Бид аура буюу гэрлэн бүрхэвч гэж ярьдаг ба түүнийг хэмждэг багаж хүртэл байдаг аура ихтэй хүнийг сайн гэж ярьцгаадаг тэгвэл үүнийг бурханы шашинт монголчууд заяаны таван тэнгэр хэмээх бурханаар тайлбарладаг сайн яваа нэгнээ заяа нь хаясан гэж ярьцгаадаг.

Ийнхүү заяаны таван тэнгэр нь эхээс мэндэлхэд хамт төрдөг түүнийг задалбал

• 1.    Сүлдэн тэнгэр энэ нь арван учрал найман чөлөө бүрдсэн сүнслэг бие сайн үйлийн үрээр дүрсгүй орчлонгоос дүрст орчлонд орох явцыг хэлнэ.

• 2.    Орны тэнгэр энэ нь дүрсгүй орчлонгоос дүрст орчлонд шилжихдээ зохих үйлийн үр заяа төөргөөр зохих үйлийн үр заяа төөргөөр 360 гариг ертөнцийн нэ-гийг сонгодог түүнийг төрсөн нутаг гэдэг энэ нь орны тэнгэр болно.

• 3.    Нөхрийн тэнгэр энэ нь төрөх нутаг заяагдсаны дараа ээж аав 2-ын хүслээс эхийн хэвлийд үр тогтох буюу хилэнт арван тэнгэр дагуул арван охин тэнгэр да-гуул арван охин тэнгэртэй умайд оршдог үүнийг анагаах ухаанаар хромсом гэдэг ба хамгийн түрүүнд эерэгээр хүлээн авсан эжий аав хоер нөхрийн дээд тэнгэр болно. Иймээс сонголтгүй заяагдсан нутагаа муулах ээж ааваа хүндлэхгүй бол заяаны таван тэнгэр нь атаат таван тэнгэр болдог гэдэг.

• 4.    Эдийн тэнгэр энэ нь сүлдтэй хамтран хүний биеийн доторхи венийн судса-ар шинийн 1-30 хүртэл доошлон нууцын орон буюу бэлэг эрхтэнд ор-шдог.Энгийн жишээгээр яривал хүдэр гэдэг амьтаны заар буюу төмсгийг том болохоор нь авах гэж шинийн 15-ныг хүлээж байгаад алдаг яагаад гэвэл 15-нд томордог ба том нь их үнэтэй тул анчид ингэж ашиг олдог нь бодит жишээ юм. Шинийн 15-25 хүртэл артер судсаар дээшилдэг ба голдуу суга цавинд байрладаг ийм үед суга цавиа сайн цэвэрлэж бай гэж ээж аав захидаг байсан. Эс цэвэрлэвэ-эс эд эдлэл доройтох гарз гарах шалтгаан болдог гэж үздэг.

• 5.    Хийморийн тэнгэр: Энэхүү тэнгэр нь хүний баруун зүүн 2 мөрөнд байрла-даг. Баруун мөрний тэнгэр хүслээр явах дуртай, зүүн мөрний тэнгэр эргэцүүлэн бодох чадвартай учир эзэнд сайн муу 2 дохио өгдөг. Эзэн үүнийг шийддэг.

Хүний биеийн бүтэц нь 2 хөлтэй 2 гартай 2 чихтэй 2 нүдтэй тэгш хэмтэй. Хүмүүн адгууслаг талруугаа явах уу хүмүүнлэг талдаа байх уу гэдгийн уураг тархи шийддэг.

Энэхүү таван тэнгэр доройтвоос хийморь сүлд доройтож аура

Б. Хүмүүний дотоод бүтэц.

Анагаах ухаан хүний биеийн дотоод бүтцийг элэг, дэлүү, бөөр, зүрх, уушиг хэмээх 5 цул эрхтэн цөс, гэдэс, ходоод олгой, давсаг самс буюу эрийн хушга эмийн өндгөвч гэж 5 цул эрхтэн 6 сав эрхтэн гэж тайлбарладаг.

Миний бодлоор хүн гэдэг нь дэлхий галактикийн жижиг хэсэг гэж үздэг ба Дэлхийн 5 тивийг төлөөлж 5 цул эрхтэн, 6 далайг төлөөлж 6 сав эрхтэний бэлэ-гдэлтэй гэж монголчууд ярьдгийг дурдах нь зүйтэй.

Бурханы сургаалд сүлдэн тэнгэр эхийн умайд оршихоос өмнө үйлийн үрээр аль нэг ядам бурханы хөрөнгө 7 чакра буюу хүрд үүсэж эхийн умайд ормогц эр-хтэний системийг үүсгэдэг гэж үздэг.

Жишээлбэл Калачакра бурханы, ХАМ ЧА, МА, ЛА, БА, РА, ЯМ гэх үр хөрөнгө үсэг хамт орж орой, магнай, хоолой, цээж, зүрх хүйс, нууцын орон зэр-гийг үүсгэдэг ба түүн дээр УМ-АА ХУМ гурван хөрөнгө үсэг нэмэгдэж УМ хөрөнгөөр бусдаас ялгаж АА хөрөнгөөр цэвэрлэж, ХУМ хөрөнгөөр ариутгадаг ба ингэснээр УМ-АА-ХУМ-Ч-МА –ЛА –БА –РА –ЯМ хэмээх арван хөрөнгө төгөлдөржиж хос хорин хромсом болон зөвхөн эрдэмтэн хүний биеийг олдог хэ-мээжээ.

• - МА –ЛА –БА –РА –ЯМ хэмээх арван хөрөнгө төгөлдөржиж хос хорин хром-сом болон зөвхөн эрдэмтэн хүний биеийг олдог хэмээжээ.

Амьтан адгуусанд энэ шинж илэрдэггүй.

Хүний 5 цул 6 сав эрхтэн буй болоод түүний дараа удирдлагын баг болох 5 цогцыг Бурхан багш билгийн зүрхэн судартаа заахдаа 1.Дүрс 2.Мэдрэхүй 3.Хуран мэдрэхүй 4.Хуран үйлдэхүй 5.Унаа буюу сүлдэн тэнгэр гэж 5 цогцсыг нэрлэжээ.

Хүн үхэхдээ бие буюу дүрсээ хаяаад сүлд гэдэг унаандаа суугаад 4 цогцос бо-лоод явдаг ирдэг гэжээ.

Үүнийг орчин үеийн эрдэмтэд болох Германы эрдэмтэн Зигмунд Фрейд, Швейцарын эрдэмтэн Карл Юнг, Америкийн эрдэмтэн Ричард Шварц нар хүлээн зөвшөөрч цааш нь дэлгэрүүлэн тайлбарласан байдаг.

№	Бурхан багшийн тайлбар (Таван скандха)	Орчин үеийн эрдэмтдийн ойлголт
1	Дүрс (Рупа)	Боди (Бие махбод, физик бүтэц)
2	Мэдрэхүй (Ведана)	Его
3	Хуран мэдэхүй (Самжняа)	Далд ухамсар
4	Хуран үйлдэхүй (Самскара)	Далд ухамсар
5	Сүлд (Вижняана)	Ухамсар

Сүлд дээрхи хүснэгтээс харвал дүрс сүлд хоерыг шууд утгаар нь хүлээн зөвшөөрч хүн сүнс сүлдтэй гэдгийг шинжлэх ухаанд нотлон харуулжээ.

Тэдгээр эрдэмтдийн баг 2 дугаарт байх, мэдрэхүй хэмээх цогцсыг эго буюу хүний халуун хүйтнийг мэдэрдэг мэдрэмж хэмээн томъеолсон бол

• 3    дугаарт бичигдсэн хуран үйлдэхүйн цогцсоор далд ухамсар буюу хажуугаас нөлөөлөх нөлөөлөл хөгжим сонсох, ном унших, сонирхолтой бүжиг, жүжиг харах, бөө онго шүтээнийг онцгой гэж үзэх зэргээс хам шинж нөлөөлдөг гэж үздэг байна.

• 4    дүгээрт бичигдсэн хуран үйлдэхүйн цогцсыг далд ухамсар гээд зүүд нойро-ор дамжин далд орчлонд орох үүдийг нээх гэж тайлбарлажээ.

• В.    Хүрээлэн буй орчинтойгоо зохицох есон.

Монголчууд гадна байгалиа амьтай гэж үзэж юу олдсоныхоо дээдийг бурхан-даа өргөж гадаад 5 тэнгэр болох заяаны таван тэнгэртээ залбирдаг, Юу идсэний-хээ дээдийг уул ус лус савдагтаа өргөдөг үүгээр дотоод таван цогцосдоо тахил өргөж байна гэж үздэг. Мөн таньдаа баярлалаа хэмээн талархдаг, даатгадаг, уул усаа дархалдаг цаашлаад цалин пүнлүү өгдөг есон одоо болтол буй.

Гишгэж байгаа газраа гэмтээхгүй гэж гутлын хоншоорыг дээш нь болгож ээтийлгэдэг ес зүйтэй ард түмэн.

Монголын нууц товчоо хэмээх сударт Онон Мөрөн тэргүүтэй ус голдоо үнэнээ өчин даатган байж дайнд морддог жишээ олон буй. Бурханы айлдсан суд-рын хураангуй номонд замбуулинд ус хаана байна тэнд амьд лус байна тэр нь орчлонгийн нүд хэмээн үзэж усанд дүрсээ харуулж хүслээ хэл хэмээн айлджээ.

Мөн орчин үеийн Японы эрдэмтдийн баг усыг шинжлээд хараал хэлээд хөлдөөвөл муухай дүрс мөс болж буйг нотлон шинжлэх ухааны аргаар усыг амь-тай гэдгийг тогтоосон байдаг.

Тиймээс бид гадаад орчинтойгоо нэгэн цул болохыг үзүүлэх 2 жишээ хэлбэл