Өсімдік текті антимикробтық компоненттер негізінде таңғыш материалдар әзірлеу

ҒТАХР 34.31.00                                     

Кіріспе

Антимикробтық таңғыш материалдар жарақаттар мен жараларды емдеуде маңызды рөл атқарады. Олар микробтық асқынуды бақылап, созылмалы қабынудың алдын алады және терінің жылдам қалпына келуіне ықпал етеді.

Мұндай материалдар созылмалы жара-ларды (мысалы, трофикалық жаралар, диабеттік табан жаралары), күйіктерді, жұқпалы хирур-гиялық жараларды асқыну қаупі жоғары инфек-циядан қорғау мақсатында қолданылады.

Олар инфекцияны локализациялауға, жүйелі антибиотикалық терапияға қажеттілікті азайтуға және регенерация процестерін жеделде-туге мүмкіндік береді.

Таңғыштарда ең көп қолданылатын анти-микробтық заттар (кесте 1):

• -    синтетикалық агенттер: күміс (иондық және нанобөлшектер түрінде), йод және повидон-

• йод, хлоргексидин, полиэксаметилен бигуанид, мыс және мырыш нанобөлшектері;

• -    табиғи агенттер: хитозан (шаян тәріз-ділердің хитинінен алынатын), эфир майлары (шай ағашы, тимьян, лаванда), өсімдік сығын-дылары (алоэ вера, календула, прополис), бал (әсіресе манука).

Тері беті зақымданғаннан кейін жараның бетінде оның жазылуын тежейтін және инфек-циялық асқыну тудыратын келесі микроорган-измдер колонизациясы пайда болуы мүмкін:

• -    Staphylococcus aureus, оның ішінде MRSA;

• -    Pseudomonas aeruginosa;

• -    Escherichia coli;

• -    Enterococcus faecalis;

• -    Candida albicans және басқа саңырауқұлақтар.

Микроорганизмдерден жарақат бетінде биоқабыршақтар пайда болады, жергілікті қан айналым нашарлап, қабыну басталады.

Сурет 1 . Антимикробтык тацFыш материалдардыц эсер ету MexaHU3Mi

Таңғыш материалдарда табиғи заттарды антибактериалдык агенттер ретшде пайдалану белсенді түрде зерттелуде. Ғылыми зерттеулер прополис, бал, хитозан және эфир майлары сияқты заттардың тиімділігін растайды (сурет 1). Олар жумсак, эр1 теракты биоцидтж касиетке ие, жанама эсерлер1 жок.

Табиги биоцидпк препараттардыц нег1зг1 артыкшылыктары:

• -    шыгу тег1 табиги;

• -    жогары биоYЙлесiмдi;

• -    тершш, жетшуш жеделдетед1;

• -    узак уакыт колданганда резистенттж тудырмайды.

Соцгы жылдары жаракаттарды емдеуге арналған биоүйлесімді, экологиялық қауіпсіз тацгыш материалдар алуга багытталган жумыс-тар белсенді жүргізіле бастады. Заманауи зерттеулер жаңа буын таңғыш заттарын алуда өсімдік экстрактарын, эфир майларын және жасыл биоцидтерд1 колдануга багытталган.

Көптеген жұмыстар [1, 2] эфир майлары мен есшдж экстрактарынын, кYштi табиги антимикробтық агенттер екенін дәлелдеп жатыр. Олар Staphylococcus aureus жэне Pseudomonas aeruginosa сиякты кец спектрл1 патогендж микроорганизмдерге карсы белсендшж таны-тады, әрі дәстүрлі антибиотиктер сияқты бактерияларга турактылык тугызбайды.

Өсімдік компоненттерін электроспиндік талшыктар сиякты нанокурылымдык материал-дарда пайдалану арқылы белсенді заттардың біртіндеп бөлінуін қадағалай отырып таңғыштың эсерш арттыруга болады [3, 4].

Кейбір авторлар түймедақ, алоэ вера және қалампыр сығындыларын поликапролактон, целлюлоза және альгинат матрицаларына сшдрген. Кеп зерттеулерде табиги жэне синте-тикалык компоненттер YЙлестiрiлiл пайдалан-ылган. Мысалы [5] трагакант сагызымен жэне емдік шөптердің сығындысымен өңделген целлюлоза матасы негізіндегі көп қабатты тацгыш материал усынылган.

Зерттеушшер [6-11] антисептик компонент ретінде өсімдік агентімен бірге күміс, цинк оксиді иондары және кастор майы сияқты қауіпсіз химиялық биоцидтерді қолданады. Бұл косылыс-тар нанобелшек турунде немесе гидрогель кура-мында жогары бактерицидтж касиет керсетед1.

Табиғи     антисептиктер     сіңірілген гидрогель таңғыштары үлкен қызығушылық тудыруда [7]. Олар ылғалды ұстап тұрады және жараның жазылуына қолайлы орта жасайды. Табиғи антимикробтық агенттер қосылған бұл мате-риалдар жаракатты жетыд1ретщ жэне анти-бактериалдык касиетке ие.

Келес зерттеулер [12-15] есшдж тект және химиялық компоненттерді араластыру арқылы таңғыш материалдардың уыттылығын арттырмай, антибактериалдық белсенділігін кетеруге болатынын дэлелдед1.

Зерттеу әдістері мен материалдары

Зерттеуде таңғыш материал ретінде медициналық мақта талшығынан алынған, стерильд1 емес дэке пайдаланылды.

Таңғыш материалдарға биоцидтік қасиет беру мақсатында келесі антимикробтық заттарды колданылды:

1-курам:

• -    жусан сыгындысы - 0,5%

• -    Хитозан - 1%

• -    глицерин - 5%

• -    су - 100% дейш.

Материалды өңдеу технологиясы :

• 1.    Жусан сыгындысын хитозан жэне глицеринмен араластыру;

• 2.    кажетп мелшерде су кую;

• 3.    тацгыш материалды (дэке) алынган ерггщдще сшдру.

• 4.    80 ⁰С-де 15 мин Kenmipy.

2-к^рам:

• -    Лавр жапыpаFыныц экстракты - 1%

• -    гиалурон цышцылы- 1%

• -    Декспантенол - 3%

• -    су - 100% дейш

Материалды ендеу технологиясы:

• 1.    Лавр жапыpаFыныц экстрактысын хитозан, декспантенол жэне глицеринмен араластыру;

• 2.    цажeгmi мелшерде су цую;

• 3.    тацFыш материалды (дэке) алынFан epimiндiдe сiцipy.

• 4.    80 ⁰С-де 15 мин кeптipy.

Жусан (Artemisia spp.) бактерицидт^к, қабынуға қарсы және жараларды емдейтін бірқатар пайдалы қасиеттерге ие. Алайда, жусанның құрамында жоғары дозада қолданса увиты - тужон болады.

Хитозан - хитиннен алынFан табиFи полисахарид (шаян тәрізділердің қабығыннан алады). Оның бактерияға, саңырауқұлаққа қарсы жэне жараларды емдейтш цасиemгepi бар.

Глицерин - ылFалдандыpатын компонент, жара бетінде ылғалды сақтап тұрады, бұл емделуге онды ыцпал eтeдi. Сондай-ац глицерин биоцидтік қасиеттерге ие және теріні тiтipкeндipмeйдi.

Лавр жапырагы (Laurus nobilis) антимикробтыц, цабынуга царсы жэне антиокси-данттық қасиет береді. Сондықтан таңғыш материалдарға қолдануға өте қолайлы. Бірақ кез келген өсімдік компоненттері сияқты оның биоцидтік қасиетін арттыратын қауіпсіз химиялыц препараттармен бipгe цолдану цажет.

Гиалурон цышцылы - ылFалдандыpатын және жарақатты жетілдіретін зат. Жарақаттағы ылFалды сацтап турады, клеткалардын, мигра-циясын жэне ангиогeнeздi (жаца цан тамыр-ларынын, тYзiлyiн) жeдeлдeтeдi.

Декспантенол (провитамин B5) -ылFалдандыpатын, тыныштандыратын, эпите-лизацияны жеделдетіп, жарақатты жетілдіретін зат.

Нәтижелер және оларды талқылау

Бактерицидтік таңғыш материалдарды цолдану жэне табиFи компонeнтгepдi пайдалану медицинадағы перспективалы бағыт болып табылады. Мұндай материалдар патогендік микрофлорамен тиімді күресіп қана қоймай, терінің қауіпсіз әрі жылдам қалпына келуіне ыцпал eтeдi.

Екі түрлі құрамда өңделген дәкенің антимикробтыц туpацтылыFын аныцтау мацса-тында материал Yлгiлepi топырац микрофло-расынын эсерше тYсipiлдi (сурет 2).

а

б

а, б - ецделмеген материал;

в - 1-цурамда ецделген материал; г - 2-цурамда ецделген материал

г

Сурет 2. Микрофлораныц эсepiнe ушыраган материалдар

Микрофлораның әсеріне ұшыраған өңдел-меген дәке материалдары көгеріп, шіри бастаған, ал 1-ші және 2-ші құрамда өңделген материалдар аса бұзылысқа ұшырамағаны байқалады. Соның ішінде жусан сығындысы мен хитозан негізіндегі құрамда өңделген материалдың биоцидтік тұрақтылығы жоғары екені дәлелденді.

Сонымен қатар, өңделген материал талшықтарының морфологиялық өзгерісін анық-тау үшін электрондық сканирлеуші микроскоп-тың көмегімен зерттеу жүргізілді. Мақта талшықтарының кескіні 3-суретте көрсетілген. Талшықтың бетінде биоцидтік заттардың бөл-шектері біртегіс орналасқанын көруге болады.

а

б

а-өңделмеген материал, б-өңделген материал

Сурет 3. 1-құрамда өңделген дәке талшықтарының электрондық сканирлеуші микроскоптың көмегімен алынған кескіні

Өңдеуден кейінгі дәке материалдарының ауа өткізгіштік және сіңіргіштік қасиеттері аса өзгеріске ұшырамаған.

Кесте 1. Өңделген материалдың теріні тітіркендіру көрсеткіші

Токсикологиялық көрсеткіш	Үлгі ортасы	Анықталған концентрация	Шектелген концентрация	Зерттеу әдістеріне НҚ
Теріге тітіркендіргіш әсері (балл)	Сулы орта	0	0	И.1.1.11-12-35- 2004

Токсикологиялық зерттеулер Кеден одағының 017/2011 «Жеңіл өнеркәсіп өнім-дерінің қауіпсіздігі туралы» техникалық регламентінің талаптарына сай, И.1.1.11-12-35-2004нормативтік құжат бойынша жүргізілді (кесте 1). Сынақ нәтижесі бойынша өсімдік текті биоцидтер негізінде өңделген материал адам денесін тітіркендірмейтіні дәлелденді.

Қорытынды

Таңғыш материалдарға биоцидтік қасиет беру мақсатында өсімдіктекті және қауіпсіз химиялық антимикробтық заттар қолданылды. Биоцидтік өңдеуде жусан және лавр жапырағы негізінде екі түрлі құрам қолданылды.

Екі түрлі құрамда өңделген дәкенің микробиологиялық тұрақтылық коэффициентін анықтау мақсатында топырақ микрофлорасының әсеріне түсірілді. Микрофлораның әсеріне

ұшыраған өңделмеген дәке материалдары көгеріп, шіри бастаған, ал 1-ші және 2-ші құрамда өңделген материалдар аса бұзылысқа ұшырама-ғаны байқалады. Соның ішінде жусан сығындысы мен хитозан негізіндегі құрамда өңделген материалдың микробиологиялық тұрақ-тылығы жоғары екені дәлелденді.

Сонымен қатар, өңделген материал талшықтарының морфологиялық ерекшелігін анықтау үшін электрондық сканирлеуші микроскоптың көмегімен зерттеу жүргізілді. Талшықтың бетінде биоцидтік заттардың бөлшектері біртегіс орналасқан.

Өңдеуден кейінгі дәке материалдарының ауа өткізгіштік және сіңіргіштік қасиеттері де өзгеріссіз сақталған.

Токсикологиялық сынақ нәтижесі бойынша өсімдік текті биоцидтер негізінде

өңделген материал адам денесін тітіркен-дірмейтіні дәлелденді.

Қаржыландыру туралы ақпарат

Зерттеу жұмысын Қазақстан Республика-сының Ғылым және жоғары білім министрілігінің Ғылым комитеті қаржыландырған (Грант № AP25794653).

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ