Табиғи былғарыны әрлеуге өсімдік экстрактілерін қолдану
Автор: Мэлс М.Д., Сарттарова Л.Т., Bitlisli B.O., Абзалбекұлы Б.
Журнал: Вестник Алматинского технологического университета @vestnik-atu
Рубрика: Технология текстиля и одежды, дизайн
Статья в выпуске: 2 (152), 2026 года.
Бесплатный доступ
Қазіргі таңда былғары өндірісінің әрлеу процесінде синтетикалық бояғыштарды қолдану экологиялық мәселелерді тудырып отыр. Жұмыстың мақсаты - мәселені шешу үшін табиғи былғары қой терісін әрлеу үшін экологиялық таза өсімдік сығындыларын қолдану. Әрлеу процесінде емен қабығының сығындылары (Cortex Quercus), шалқан (Agrimonia eupatoria L.), жылқы каштаны (Aesculus hippocastanum), сондай-ақ табиғи бояғыш ретінде «Акванат хлорофилл» қолданылады. Тері өнеркәсібінде өсімдік сығындыларын қолдану дайын терідегі химиялық заттардың мөлшерін азайтуға көмектеседі және қоршаған ортаға пайдалы әсер етеді. Мақалада аталған өсімдіктердің табиғи сығындыларын алу әдістері және оларды былғары өңдеуде қолдану технологиясы сипатталған. Өсімдік сығындылары жаңартылған ресурс болып табылады. Танинге бай өсімдік сығындыларын қолдана отырып, былғарыға тұрақты және экологиялық жауапты балама ұсынады. Өсімдік экстрактілері микробқа қарсы әсер ету, формальдегидті кетіру және теріні өңдеу кезінде табиғи бояғыштар ретінде қолданылады. Осыған байланысты теріні өңдеу кезінде экологиялық таза өсімдік экстрактілерін қолдану қажеттілігі туындайды, бұл қоршаған ортаны «жасыл экономика» қорғау мәселелерін шешуге мүмкіндік береді. Зерттеу нысаны ретінде «Тараз былғары зауыты» ЖШС кәсіпорнында дайындалған ұсақ мал терісінен жасалған хроммен иленген былғары пайдаланылды.
Былғары, былғарыны әрлеу, шалқан өсімдігі, емен қабығы, жылқы каштаны өсімдігі, акванат хлорофилл, таниндер
Короткий адрес: https://sciup.org/140315578
IDR: 140315578 | УДК: 64.35.71 | DOI: 10.48184/2304-568X-2026-2-199-207
Применение растительных экстрактов для отделки натуральной кожи
В настоящее время использование синтетических красителей в процессе отделки кожевенной продукции вызывает экологические проблемы. Цель работы — применение экологически чистых растительных экстрактов для отделки натуральной кожи из овчины в качестве решения данной проблемы. В процессе отделки используются экстракты дубовой коры (Cortex Quercus), репешка (Agrimonia eupatoria L.), конского каштана (Aesculus hippocastanum), а также «Акванат хлорофилл» в качестве натурального красителя. Применение растительных экстрактов в кожевенной промышленности способствует снижению количества химических веществ в готовой коже и оказывает благоприятное воздействие на окружающую среду. В статье описаны методы получения натуральных экстрактов указанных растений и технология их применения при обработке кожевенного сырья. Растительные экстракты являются возобновляемым ресурсом. Использование богатых танинами растительных экстрактов обеспечивает устойчивую и экологически ответственную альтернативу при производстве кожи. Растительные экстракты обладают антимикробным действием, способствуют удалению формальдегида и могут использоваться в качестве натуральных красителей при обработке кожи. В связи с этим возникает необходимость применения экологически чистых растительных экстрактов в кожевенном производстве, что позволяет решать задачи «зелёной экономики» по защите окружающей среды. В качестве объекта исследования использовали хромово-дублёную кожу из шкур мелкого рогатого скота, изготовленную на предприятии ТОО «Таразский кожевенный завод».
Use of plant extracts for finishing natural leather
Currently, the use of synthetic dyes in the finishing process of leather products causes environmental problems. The aim of this work is to use environmentally friendly plant extracts for finishing natural sheepskin leather as a solution to this problem. The finishing process uses extracts of oak bark (Cortex Quercus), agrimony (Agrimonia eupatoria L.), horse chestnut (Aesculus hippocastanum), and «Aquanat Chlorophyll» as a natural dye. The use of plant extracts in the leather industry helps to reduce the amount of chemicals in the finished leather and has a positive impact on the environment. The article describes methods for obtaining natural extracts from these plants and the technology for their use in the processing of raw leather. Plant extracts are a renewable resource. The use of tannin rich plant extracts provides a sustainable and environmentally responsible alternative in leather production. Plant extracts have antimicrobial properties, promote the removal of formaldehyde and can be used as natural dyes in leather processing. In this regard, there is a need to use environmentally friendly plant extracts in leather production, which allows solving the tasks of the «green economy» in terms of environmental protection. Chrome-tanned leather from small ruminant hides, manufactured at the «Taraz Leather Factory» LLP, was used as the object of research.
Текст научной статьи Табиғи былғарыны әрлеуге өсімдік экстрактілерін қолдану
FTAXA 64.35.71
Кіріспе
Текстиль, киім, аяқ-киім өндірістері жеңіл өнеркәсіп саласының әлемдік экономиканың маңызды бөлігі болып табылады. Былғары тұты-ну тауарларын өндіру секторларында маңызды аралық өнеркәсіптік өнім болып табылады [1]. Салыстырмалы түрде төмен энергия сыйымды-лығына қарамастан, бұл сала айтарлықтай экологиялық әсердің көзі деп айта аламыз. Негізгі мәселелер ресурстарды тұтынуға, химиялық зат-тарды пайдалануға және қалдықтардың пайда болуына байланысты. Негізгі экологиялық мәсе-лелер: су ресурстарының ластануы, былғары және тоқыма өнеркәсібінде химиялық заттардың қолдануы, қатты қалдықтардың пайда болуы, атмосфералық ауаның ластануы [2].
Дүние жүзіндегі былғары өнеркәсібінің 90% - дан астамы дәстүрлі илеу процестерінде хром илеуді пайдаланады. Құрамында хром бар былғары қалдықтары қоршаған ортаға да, адам-дарға да зиянды. Бас айналу, тітіркену, тері аллергиясы, жүйке жүйесінің әлсіреуі, тері бөртпесі, тіс эрозиясы және репродуктивті функцияның бұзылуы жұмысшыларға бірнеше рет әсер еткенде хром ағынының әсерінен болатын денсаулыққа қауіп төндіреді [3].
Табиғи өсімдік танині дәстүрлі хром тотығуымен салыстырғанда биоаккумуляциясыз қоршаған ортаға ең аз әсер етеді. Хром иленген ағынды сулар оттегіге үлкен биохимиялық қажет-тілікті тудырады, оттегінің химиялық шығыны, еріген қатты заттардың жалпы мөлшері және Кьельдальдың жалпы азоты, осылайша микро- организмдер қоршаған ортада ауыр металдарды қалдырып, құрамында хром бар ағынды суларға баяу шабуыл жасайды және ыдыратады [4]. Олардың құрамында хром тұздары, сульфидтер, бояғыштар, формальдегид және беттік белсенді заттар бар. Бұл жер үсті және жер асты сулары-ның сапасының нашарлауыны әкеп соғады.
Былғары және тоқыма өндірісінде бояу процесінің тиімсіздігіне байланысты көптеген бояғыштар ағынды суларға төгіледі. Зерттеулер көрсеткендей, бояудың 10-35% - ы бояу кезінде ағынды суларға түседі. Реактивті бояғыштар жағдайында бұл жүктеме шамамен 50% құрайды [5]. Сонымен қатар, синтетикалық бояғыштар тыныс алу жолдарына сезімтал және олардың көпшілігі теріге тиген кезде қауіпті болып келеді.
Теріні әрлеу бірнеше операцияға бөлінуі мүмкін. Былғары өндірісі химиялық реакциялар мен механикалық процестердің күрделі тізбегі болып табылады, олардың арасында былғарыны әрлеу терінің сыртқы түрін жақсартуға жауап беретін және тұтынушылар талап ететін өнімнің соңғы сипаттамаларын анықтайтын маңызды қадамдардың бірі болып табылады. Осылайша, әрлеу жұмыстары эстетикалық қасиеттер дәстүрі-нің арқасында былғары өндірісінде маңызды орынға ие болды.
Қазақстанның табиғи бояғыштарды өнді-руге арналған өсімдіктердің әртүрлі түрлері түріндегі орасан зор шикізат базасы бар. Қазіргі таңда, Қазақстандық ғалымдар емен қабы-ғының сығындысын ірі қара мал теріні әрлеу үшін стандартты химиялық пигментті алмас- тыру ретінде қолдану бойынша зерттеулер жYргiзген [6].
Басқа ғылыми жұмыста пияз қабығынан, жанFак ^абыгынан алынган табиги сыгындылар-дың әртүрлі түрлерін қолдану технологиясы эзiрленген, оган модификациялаушы компонент-тер косылады: алюминий-калий алюминий немесе мыс сульфаты аяқ киімнің үстіңгі материалдарын бояуга арнап зерттеулер жYргi-зыген [7].
Казакстандык зерmтеушiлердiц енертабы-сында сығынды рецептінің құрамын өзгерту және теріні әрлеу процесі, яғни бұл терінің беріктігін арттырады және тері құрамындағы CR (VI) металдар ауыр заттарды азайтатындыгын кер-сеткен. Теріні әрлеу процесін өзгерту үшін химиялық пигментті пияз қабығынан алынған есiмдiк сыгындысына ауыстыру аркылы шешы-ген. Пияз цабьнынан алынган есiмдiк сыгын-дысын колдану-бул терiнiц экологиялык жэне экономикалық өндірісіне жаңа көзқарас, сонымен цатар былгары енiмдерiнiн, физика-механикалык қасиеттерін жақсартқан. Сонымен қатар, пияз қабығының антиоксиданттық қасиеттері терінің курамындагы CR (VI) темендеуiне ыкпал ететiн-дiгiн дэлелдеген [8].
Fылыми зерттеулер бойынша пайдалы модельде өсімдік тектес табиғи бояғыш ретінде колданылады, ейткенi олар биологиялык ыды-райтын және адам табиғатына ең қолайлы, ал олардың көпшілігінде емдік қасиеттер кешені бар екенi керсетыген. [9].
0сiмдiк боягыш сыгындылары жан,артыла-тын ресурс болып табылады және оларды өсіру және өндіру процестері қоршаған ортаға теріс эсер етпейдi [10]. Танинге бай есiмдiк сыгынды-ларын қолдана отырып, былғарыға тұрақты және экологиялық жауапты балама ұсынады. Өсімдік тотыгуынын, жандануы сонымен катар антиок-сиданттық және микробқа қарсы қасиеттерді қоса алганда, таниндердiн кен биологиялык бел-сенділігімен қамтамасыз етіледі [11]. Өсімдік сыгындылары микробка карсы эсер ету, фор-мальдегидті кетіру және теріні өңдеу кезінде табиғи бояғыштар ретінде қолданылады. Осыған байланысты теріні өңдеу кезінде экологиялық таза өсімдік сығындыларын қолдану қажеттілігі туындайды, бұл қоршаған ортаны «жасыл экономика» коргау мэселелерiн шешуге мум-кiндiк бередi [12] .
Таниндер-эртYрлi экстракция эдiстерiмен өсімдіктерден алынған суда еритін фенолдық заттар. Таниндер кауiпсiз, олар кейбiр есiмдiк-тердің қабығынан, ағашынан, жапырақтарынан алынады [13]. Таниндердi кез-келген есiмдiктен алуға болады. Таниндер бактерияға қарсы, антиоксидантты және басқа да қасиеттеріне байланысты тамак, косметика, бояу, фармацевтика, ағаш өңдеу және басқа салаларда әртүрлі қолданыстарға ие. Екінші жағынан, олар коллагенмен-терi акуызымен химиялык эрекет-тесу қабілетіне байланысты тері өндірісінде бурыннан колданылган.
Таниндер үш негізгі классқа бөлінеді: гидролизденетін, конденсацияланатын және кYрделi (гидролизденетiн жэне конденсацияла-натын танин мономерлерiнiн эртYрлi комбина-циясы) [14]. Гидролизденетін таниндерге: емен кабыгы, каштан, шалканды жаткызамыз. Олар-дың кейбіреулері жемістер мен гүлдер мен есiмдiктердiн тYсiн аныктайгын есiмдiк пигмент-терi. БYгiнгi кYнге дейiн 6500-ге жуык флаво-ноидтар белгілі [15]. Тәжірибе көрсеткендей, олардың көпшілігі өсімдік тіндеріне әртүрлі түс беретін пигменттер. Мысалы, антоцианиндердің болуы гүлдердің қызыл, көк, күлгін түстеріне, ал флавондардың, флавонолдардың, аурондардың, халкондардың болуы сары және қызғылт сарыға экеледi. Флавоноидтар - табиги боягыштар жэне таниндер. Олардың кейбіреулері бактерияға қарсы әсерге ие.
Материалдар мен әдістер
Жумыстын зерттеу нысаны - аяк киiмнiн астарлык былгарыга арналган кой терiсi жэне емен кабыгынан (Cortex Quercus ), шалкан ( Agrimonia eupatoria L.) , жылкы каштаны ( Aesculus hippocastanum ) жэне «Акванат хлорофилл» есiмдiктерiнен алынган боягыш экстрак-тілер және осы экстрактілердің комбинациялары. Астарлық былғарыға жоғары талаптар қойылады: яғни гигиеналық талаптар, аяқ немесе бұйым пішініне оңай бейімделуі, ауа өткізгіштігі, созылуға төзімді болуы. Ірі қара мал терісі калынырак, каттылыгы жогары болып келедi. Кебiнесе галентерея буйымдарында, кейбiр ерлер аяк-киiмiнде колданылады. Кой терiсi ете жұмсақ, жұқа, иілімді болып келеді. Осы қасиеттерді ескере отырып, бұл жұмыста қой терісі таңдалды. Ғалымдардың зерттеулерінде табиғи бояғыштармен табиғи былғарыны бояу мYмкiншiлiктерi атап керсетлген [16].
Жогарыда карастырылган гылыми ен,бек-тердің басым бөлігінде әрлеу процесінде бір табиги есiмдiк эксграктiсi гана пайдаланылган. Эдетте зерттеулер бiр эксграктiнiн, - мысалы, тек жаңғақ қабығының, дубильдеу немесе бояу әсерін жеке бағалаумен шектелген. Бұл жұмыста алғаш рет бірнеше өсімдік тектес экстрактілердің комбинациялары колданылды. Ягни, емен кабы-ғы, жылқы каштаны, шалқан және акванат хлорофилл сияқты әртүрлі өсімдік материалдары жеке жэне eKi KOMnoHeHTTi цоспалар TYpiHge дайындалып, олардын 6ip-6ipiMeH эрекеттесу қасиеті зерттелді.
Емен - шамшаттар туцымдасына жататын Қазақстанның Жайық өзенінің аңғарында және Тобыл өзенінің жағалауында өсетін өсімдік ағашы. Емен қабығының негізгі құрамы илік зат, яFHи танинге бай, тeрi енeркэсiбiндe жэне медицина саласында қолданылады. Емен ағашының қабығында органикалық қышқылдар, көміртегі, пектин мен тeрi илeйтiн жабысцац заттар кеп. Емен қабығында танин мөлшері 18% жетеді [17].
Шалцан (Agrimonia eupatoria L.) - кепжылдыц шептeсiн есiмдiк, раушан туцым-дасына жататын Тобыл-Есы ойпатында, Ертiс өңірі, Ақтөбе өңірінде, Мұғалжарда, Батыс шоқыларында, Алтай мен Тарбағатайда, Жоңғар жэне 1ле Алатауында, Батыс Тянь-Шаньда кeздeсeдi. Шалцанда (Agrimonia eupatoria L.) флавоноидтар, фенолкарбон және гидроксикорик цышцылдары, кумариндер, сапониндер, органи-калыц цышцылдар, витаминдер бар. Танин мелшeрi 10 % цурайды [17].
Жылцы каштаны ( Aesculus hippocastanum )
- Sapindaceae туцымдасына жататын кепжылдыц аFаш есiмдiгi. ТМД-нын, бiрцатар eлдeрiндe, соның ішінде Қазақстан Республикасында сәндік ағаш ретінде кеңінен өсіріледі. Жылқы каштаны (Aesculus hippocastanum) — флавоноидтардын, күшті көзі. Бірақ химиялық құрамы бойынша олар К, С, А дәрумендеріне, микро және макроэлементтерге, таниндерге, флавоноидтарға, кемiрсуларFа, кумариндерге, ацуыздарFа, май-ларFа, органикалыц цышцылдарFа бай [19] .
Акванат хлорофилл- табиFи бoяFыштар тобына кіретін, әр түрлі салада қолданылатын бояу TYрi. ТабиFи таFамдыц бoяFыш (E140)
ретінде қолданылады және оның тұрақты суда eритiн жартылай синтетикалыц туындысы — мыс хлорофиллин (E141) — медицина саласында антиоксидант рeтiндe цолданылады. Хлоро-филлдiн, суда eритiн формалары мен микро-элементтері бар биологиялық белсенді кешен антисептикалық әсерге ие, бояғыштардың былғары талшықтарға адгезиясын жақсартуға көмектеседі. Сонымен қатар, дайын терінің көрнекі және пайдалану қасиеттерін жақсарта отырып, материалға жұмсақтық, икемділік және табиғи жасыл реңк береді.
Емен қабығы
Жылқы каштаны
( Aesculus hippocastanum )
Шалцан ( Agrimonia eupatoria L. )
Акванат хлорофилл
Сурет 1. Бояу унтацтарынын улгхлер1
Былғары материалдарын әрлеу әдістері
Бояуды жүргізу үшін шалқан (Agrimonia eupatoria L.), жылқы каштаны (Aesculus hippocastanum) , «Акванат хлорофилл» сыFынды-сы мен емен цабыFынын„ сондай-ац олардын, комбинацияларының (шалқан + емен қабығы, жылцы каштаны + емен цабыиы, акванат хлорофилл + емен қабығы) өсімдік сығындыларының сулы eрiтiндiлeрi дайындалды.
0сiмдiк шикiзаты (шалцан, жылцы каштаны, емен цабыFы) 1-3 мм фракцияFа дeйiн алдын ала усацталып, 40-45°С температурада 10% - дан аспайтын ылFалдылыкка дeйiн кeптiрiлдi. 5 литр цайнаFан суиа бояу сыFын-дысын дайындау үшін әр өсімдікке 300 г усацталFан унтац цосып, 80-90°C температурада 2
сағат қайнады. Акванат хлорофилл сығындысы 50-60°C температурада 1:16 цатынасында тазар-тылған сумен сұйылтылған сұйық түрінде цолданылды.
Бояу алдында қой терісі жібіту, жүннен арылту жіне күлдеу, пикельдеу және тотығу кезеңдерін қамтитын стандартты технологиялық дайындықтан өтті. Бұл операциялар талшықты құрылымды май мен ақуыздың ластануынан тазартуды, тері тесігін ашуды және оның бoяFыштарды бiркeлкi цабылдау цабiлeтiн арт-тыруды қамтамасыз етті. Алдын ала өңдеуден кeйiн улплер табиии турде кeптiрiлiп, конди-циoнeрлeндi. Табиии экстракт!лермен ендеу Yшiн «Тараз былғары зауыты» былғары өндірісінің Wet-blue былFарысы цолданылды.
Сурет 2. Wet-blue былFары
Былғарыдан жасалған әрлеу процестері Desh GIφ600–1600 gi сериялы барабанда 50°C температурада 100 минут бойы үздіксіз араластырумен жүргізілді. Ванна модулі тері
Yлгiлерi бояFыш сыFындыFа толыFымeн баты -рылып, еркін араласатындай етіп таңдалды, бул материалдын, бiркелкi боялуын цамта-масыз eттi. Сурет 3.
Сурет 3. GIф600-1600 GI Desh бояу барабаны
Бояу аяқталғаннан кейін үлгілер суық сумен жуылды, содан кейін бояуды бекіту және биоцидтік қасиеттерін арттыру үшін терінің салмағынан құмырсқа қышқылының 2% eрiтiндiсiндe (РН = 3-4) шайылды.
Эрi царай, Yлгiлeр турацты ылFал-дылыцца жеткенше табиFи жаFдайда 25-30 °C температурада кeптiрiлiп, кондиционeрлeндi.
Нәтижелер және оларды талқылау
БоялFан Yлгiлeр (Agrimonia eupatoria L.), жылцы каштаны (Aesculus hippocastanum) , «Акванат хлорофилл» сығындысы мен емен цабыFыныц, сондай-ац олардын, комбинация-ларының (шалқан + емен қабығы, жылқы каштаны + емен қабығы, акванат хлорофилл + емен цабыFы) 1 кестеде кeрсeтiлгeн.
Кесте 1. Табиғи экстрактілермен боялған тері үлгілері
үлгісі
+ емен
Зерттеу нәтижесінде қой терісін шалқан сығындысымен бояу (Agrimonia eupatoria L.) жұмсақ жартылай күңгірт жылтырмен біркелкі ашық қоңыр реңк берді. Жұмыс ерітіндісінің рН мәні 5 болды, бұл флавоноидтар мен репешка таниндерінің коллагеннің ақуыз құрылымымен әрекеттесуі үшін оңтайлы аздап қышқыл ортаға сәйкес келеді.
Каштан сығындысы теріге бай, жылы реңк берді. Құмырсқа қышқылымен бекітіл-геннен кейін бояудың беріктігі айтарлықтай жақсарды. Материал орташа серпімділікті сақтай отырып, жеңіл жылтыр мен тығыз құрылымға ие болды. Жұмыс ерітіндісінің рН мәні-5, бұл сапониндер мен каштанға тән таниндердің тұрақты таниндік әсерін көрсетеді.
«Акванат хлорофилл» теріге жұмсақ жасыл реңк берді. Материал табиғи серпімділік пен жұмсақтықты сақтады. Жұмыс ерітіндісі-нің рН мәні 7 болды, бұл коллагеннің табиғи құрылымын сақтауға және экологиялық таза өңдеуге қолайлы бейтарап ортаға сәйкес келеді.
Емен қабығы қосылған шалқан экстрак-тісімен өңделген тері терең қоңыр реңк пен жұмсақ жылтырға ие болды. Ылғалға төзімділік пен тозуға төзімділік жоғарылайды, құрылымы тығыз және серпімді. pН мәні-4, бұл фенолдар мен эллаготаниндерге бай танин сығынды-ларына тән, терінің тотығу әсері мен беріктігін арттырады. Емен қабығы – табиғи таннидтерге, полифенолдарға бай шикізат ретінде былға-рыда бір мезетте дубильдеуші және бояушы функция атқарып, материалдың беріктігін, сер-пімділігін және түс тұрақтылығын арттырды.
Емен қабығы қосылған жылқы каштаны экстрактісімен өңделген тері жылы және қанық түс болды. Беті тегіс, табиғи жылтырлығы бар. Терінің беріктігі мен тығыздығы артып, түс тұрақтылығы жақсарды. Жұмыс ерітіндісінің рН мәні 4 болды, бұл коллаген талшықтарының белсенді тотығуына және берік құрылымның қалыптасуына ықпал етеді.
Акванат хлорофилл қосылған емен қабығы экстрактісімен өңделген тері реңі біркелкі жасыл-қоңыр түске ие болды, материал серпімді және жұмсақ болды. Жұмыс ерітіндісінің рН мәні-7, бұл жүйенің тұрақ-тылығын және терінің табиғи қасиеттерін сақтай отырып, материалдың құрылымына жұмсақ әсерін көрсетеді.
Қорытынды
Жүргізілген зерттеу жұмыстың нәтиже-сінде табиғи өсімдік экстрактілерін (шалқан, жылқы каштаны, акванат хлорофилл) емен қабығымен қолдану қой терісін бояуда жақсар- тылған тиімді қайталануын және бояуын қамтамасыз ететіні анықталды.
Табиғи экстрактілерін қолдану табиғи былғары сапасын жан-жақты жақсартуды қамтамасыз ететін синтетикалық тотықтыр-ғыштарға экологиялық таза, технологиялық негізделген және үнемді балама болып табылады.
Көптеген ғалымдар табиғи бояғыштарды қолдану тоқыма және былғары саласында әрлеу өндірісінің экологиялық мәселелерін шешудің негізгі жолдарының бірі ретінде зерттеулер жүргізді. Осылайша, табиғи экстрактілермен өңделген былғары жетілдірілген өнімділігі мен қауіпсіз технологиялық циклі бар экологиялық таза өнім болып табылады.
Жұмыс нәтижесінде былғары ерекше табиғи түстерге боялды, Мұндай табиғи түстер палитрасы бұрынғы зерттеулерде жиі кездес-пейді және жұмысқа қосымша ғылыми құндылық береді.
Осылайша, зерттеудің жаңалығы – табиғи өсімдік экстрактілерін кешендеу, олардың дубильдеу және бояу қабілетін үйлестіре оты-рып, былғарының сапалық көрсеткіштерін айтарлықтай жақсартуында. Бұл табиғи, эколо-гиялық қауіпсіз өңдеу технологияларын дамыту-ға бағытталған маңызды қадам болып табылады.
Жүргізілген зерттеулердің негізінде алғаш рет «Тараз былғары зауыты» ЖШС кәсіпорнында өндірістік апробация актісі өткізілді.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
